Δευτέρα, 28 Ιουλίου 2014

ΤΟ ΖΕΝ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗ ΤΗΣ ΣΥΝΤΗΡΗΣΗΣ ΤΗΣ ΜΟΤΟΣΥΚΛΕΤΤΑΣ

Συγγραφέας: Ρόμπερτ Πίρσιγκ 
(για την Ελλάδα εκδόσεις Κάκτος)

(Με αφορμή τα τεσσαρακοστά γενέθλια αυτού του σημαντικού βιβλίου, ξανανεβάζω μια παλιότερη παρουσίαση)





   Συναρπαστικό, με πολλά επίπεδα ανάγνωσης, από τα βιβλία, που τα ανακαλύπτεις εκ νέου κάθε φορά που τα ξαναδιαβάζεις. Προειδοποιώ λοιπόν, ότι  θα είμαι αρκετά απλουστευτικός και θα παρουσιάσω μόνο το πρώτο «στρώμα» της ιστορίας που αφηγείται.


 
   Εκδοθέν το καλοκαίρι του 1974, το φιλοσοφικό και αυτοβιογραφικό αυτό μυθιστόρημα περιγράφει την προσπάθεια επιβίωσης ενός συνεπούς ορθολογιστή σε έναν κόσμο, που, παρά τον διατυμπανιζόμενο ορθολογισμό του, παραμένει δέσμιος μιας επιστημονικοφανούς  μεταφυσικής αοριστολογίας.
  Ο  «Φαίδρος» είναι καθηγητής έκθεσης ιδεών και ρητορικής στην τριτοβάθμια αμερικανική εκπαίδευση. Οι προσωπικές του φιλοσοφικές ανησυχίες περιστρέφονται γύρω από την προσπάθεια γεφύρωσης της αντίθεσης ανάμεσα στον θεωρούμενο ως «ψυχρό» βιομηχανικό πολιτισμό και τον επίσης θεωρούμενο ως «αντιτεχνολογικό» ρομαντισμό (πρόκειται για το κλασικό δίλημμα της δεκαετίας του 1960 και δεν είναι τυχαίο ότι το βιβλίο άρχισε να γράφεται στα τέλη της). Χωρίς να απορρίπτει κανέναν τους, θεωρεί ότι αυτές είναι οι δύο κύριες (και αντικρουόμενες) ψυχολογικές στάσεις της σύγχρονης εποχής. Προοδευτικά οι αναζητήσεις του για την εσωτερική συμφιλίωση του σύγχρονου πολιτισμού (και ανθρώπου), αρχίζουν να σχηματοποιούνται προς την έννοια της ενοποιού Ποιότητας, την οποία αντιλαμβάνεται σε αντιστοιχία με την αρχαία ελληνική Αρετή (εννοούμενη όχι με τον ηθικολογικό χριστιανικό τρόπο, αλλά με τον αυθεντικό αρχαιοελληνικό, δηλαδή ως ενοποίηση / ολοκλήρωση των φαινομενικώς αντικρουόμενων ανθρωπίνων δυνατοτήτων). Μετά από πολλές περιπλανήσεις στην ιστορία της φιλοσοφικής σκέψης (δυτικής και ανατολικής) καταλήγει σε αυτούς που θεωρεί ότι του παρέχουν τον θεωρητικό εξοπλισμό για την μόνη ριζική αντιμετώπιση του προβλήματος: τους θεμελιωτές του συνεπούς συλλογιστικού ορθολογισμού, τούς αρχαίους έλληνες Σοφιστές. Μέσα από μια συναρπαστική φιλοσοφική επιχειρηματολογία αποδεικνύει ότι οι ιστορικώς κατασυκοφαντημένοι Σοφιστές υπήρξαν οι συνεπέστεροι δάσκαλοι της Αρετής (όπως αυτή ορίστηκε παραπάνω) και της ενότητας της ζωήςπου γνώρισε ποτέ ο κόσμος. 
   Βιώνει προσωπικά την πρωταρχική εσωτερική σύγκρουση του ελληνικού -και μετέπειτα δυτικού- πνεύματος ανάμεσα στον (σοφιστικό) ορθολογισμό και τον φαινομενικώς στέρεο (πλατωνικό) ιδεαλισμό. Αλλά και τις συνέπειες που έχει αυτή η σύγκρουση για την επιστημονική σκέψη, η οποία έχει οδηγηθεί έτσι σε έναν σακάτικο, αποσπασματικό, νόθο και τελικά αρρωστημένο «ορθολογισμό», γεμάτο από καλοκρυμμένες μεταφυσικές παγίδες και παντελώς αποκομμένο από την αληθινή ζωή και τις ανθρώπινες ανάγκες. Από την άλλη απορρίπτει ως το άλλο -λανθασμένο- άκρο κατευθύνσεις, που καταλήγουν να τελματώνουν στη θρησκεία, τον μυστικισμό και την ανατολίτικη αοριστολογία. Έτσι η λογική του επαναστατεί εναντίον π.χ. τού ανατολίτικου σχετικισμού, όταν ακούει, ότι «το εάν έπεσε ή όχι η ατομική βόμβα είναι καθαρά θέμα τού πώς το βλέπει κανείς». Ενώ από την άλλη θεωρεί, ότι ο σχετικισμός των Σοφιστών (μέτρον πάντων άνθρωπος) είναι γνήσια ορθολογικός και μπορεί να δράσει ευεργετικά για την γεφύρωση του εσωτερικού αλλοτριωτικού χάσματος του σύγχρονου πολιτισμού.
   Επιδιώκοντας να είναι συνεπής δεν κάνει κανένα διαχωρισμό ανάμεσα στον φιλοσοφικό τρόπο σκέψης και στην στάση ζωής του και -σαν αληθινός δάσκαλος- ακολουθεί τον προσωπικό του δρόμο. Καταργεί τη βαθμολογία και προσπαθεί να μυήσει τους φοιτητές του στην αυθεντική και πρωτότυπη έκφραση, διδάσκοντάς τους πώς να «βγάζουν» από μέσα τους στέρεους συλλογισμούς, που να ταιριάζουν σε γόνιμους ανθρώπους. Ωστόσο απευθύνεται σε ένα κοινό απρόθυμο για αναζήτηση, που θέλει απλώς να πάρει ένα πτυχίο. Παράλληλα εγκαλείται από το φιλολογικό καθηγητικό κατεστημένο, το οποίο είναι συντεταγμένο υπό τα λάβαρα τής, ως γνωστόν κυρίαρχης, σωκρατοπλατωνικής μεταφυσικής. 
   Προσπαθούν να τον πετάξουν από την ακαδημαϊκή κοινότητα. Σε μια συναρπαστική φιλοσοφική αναμέτρηση / δίκη με τους αντιπάλους του, «ξαναζούμε» την αναμέτρηση των σοφιστών με τον Σωκράτη και «ξαναδιαβάζουμε» καίρια αποσπάσματα των πλατωνικών διαλόγων με τον τρόπο, που θα όφειλαν να είχαν γραφτεί, για να είναι συλλογιστικά συνεπή. Ο «Φαίδρος» αποκαλύπτει το πόσο στημένοι και  συλλογιστικά διάτρητοι  είναι οι πλατωνικοί διάλογοι. Ουσιαστικά τούς «ξαναγράφει» με τρόπο που αφήνει εμβρόντητους τους πλατωνολάτρες αντιπάλους του, που, εφησυχασμένοι, δεν περίμεναν να βρεθούν κάποτε αντιμέτωποι με έναν επιζώντα Σοφιστή. 
    Μετά την επαγγελματική του εξόντωση, ακολουθεί η φυσική του. Κλείνεται στον εαυτό του και αποξενώνεται όλο και περισσότερο από τη γυναίκα του και τον μικρό γιό του. Η κατάστασή του (σε συνδυασμό με την υψηλή ευφυία του, την εκδήλωση μιας μορφής σχιζοφρένειας και την αναμενόμενη κατάθλιψη) καταλήγει σε νευρική κατάρρευση. Τον κλείνουν επ’ αόριστον σε κάποιο ίδρυμα, όπου υφίσταται διάφορες βαριές και οδυνηρές «θεραπείες», όπως επανειλημμένα ηλεκτροσόκ.
   Όταν παίρνει εξιτήριο είναι πλέον ένας «άλλος» άνθρωπος και έχει σχεδόν πάθει αμνησία σχετικά με τα γεγονότα που προηγήθηκαν. Έχοντας εγκαταλείψει τις αναζητήσεις του, αρχίζει μια «καινούρια» ζωή αλλάζοντας επάγγελμα και τόπο διαμονής. Μετά από λίγα χρόνια και κατά τη διάρκεια κάποιων καλοκαιρινών διακοπών αρχίζει ένα ταξίδι με μοτοσυκλέττα. Οδηγεί ο ίδιος, ενώ πίσω του κάθεται ο  δωδεκάχρονος γιός του, με τον οποίον προσπαθεί να αποκαταστήσει την διαταραγμένη τους επαφή. Ωστόσο το ταξίδι εξελίσσεται διαφορετικά αφού ξανακατευθύνεται (μισοσυνειδητά - μισοασυνείδητα) προς τα μέρη όπου έζησε ο «προηγούμενος» εαυτός του, ο οποίος αρχίζει να επανέρχεται σαν το ανήσυχο φάντασμα ενός όχι καλά θαμμένου νεκρού. Κατά τη διάρκεια του ταξιδιού, μέσα από ήσυχους δευτερεύοντες εθνικούς δρόμους, διανυκτερεύσεις στη ύπαιθρο, εσωτερικές εντάσεις, ταραγμένα όνειρα, ακόμα και σκέψεις αυτοκτονίας, κάνει αναδρομή στην προηγούμενη ζωή του και ανασυνθέτει βασανιστικά τα κομμάτια που λείπουν από τη μνήμη του. 
   Σε ένα τέλος, που παραπέμπει σε κάθαρση αρχαίας τραγωδίας, η φιλοσοφική του αναζήτηση επανασυνδέεται σε πιο ισορροπημένη βάση με τη ζωή του και κατορθώνει να «ξανασυναντηθεί» με τον γιό του (η σκηνή όπου "ξανανακαλύπτουν" ο ένας τον άλλον θα μπορούσε να χαρακτηριστεί, χωρίς υπερβολή, λογοτεχνικό ορόσημο).
   Και το Ταξίδι συνεχίζεται.



   Ο Ρόμπερτ Πίρσιγκ με τον δωδεκάχρονο γιό του Κρις κατά τη διάρκεια τού ταξιδιού τους, το οποίο τού ενέπνευσε "Το Ζεν και η τέχνη της συντήρησης της μοτοσυκλέττας". Το διάρκειας δυόμισυ εβδομάδων ταξίδι έγινε το καλοκαίρι του 1968  με μια Honda CB77 Super Hawk.


Θ. Λ. 

(Βιβλιοπαρουσίαση που είχα πρωτοδημοσιεύσει στο freeinquiry.gr στις 22.09.2009, την οποίο "κατέβασαν" αντιδεοντολογικά όταν διεκόπη η συνεργασία μας. Εδώ με μερικές προσθήκες) 


Περισσότερα για το βιβλίο δείτε εδώ: 
http://en.wikipedia.org/wiki/Zen_and_the_Art_of_Motorcycle_Maintenance 


Δεν υπάρχουν σχόλια:

Δημοσίευση σχολίου