Δευτέρα, 19 Αυγούστου 2013

Ο ΘΕΟΣ ΠΑΝ ΣΤΗ ΡΟΚ ΜΟΥΣΙΚΗ

    Η  ροκ υπήρξε ένα από τα δημοφιλέστερα μουσικά ιδιώματα όλων των εποχών και επίσης μια από τις τρεις  κυριότερες διεθνείς  μουσικές  «γλώσσες» των τελευταίων εκατό ετών (οι άλλες δύο είναι η τζαζ και η κλασική).
Προήλθε από μια παθιασμένη συνεύρεση της δημώδους μουσικής των αφροαμερικανών (blues) και της επίσης δημώδους μουσικής των λευκών βορειοαμερικανών (folk και country). Στα χρόνια μάλιστα από το 1955 μέχρι το 1995 περίπου, υπήρξε το κατεξοχήν εκφραστικό μέσο τού πιο «ανήσυχου» κομματιού της παγκόσμιας νεολαίας, αλλά και η μουσική υπόκρουση μιας διεθνούς  πολιτισμικής επανάστασης, οι μετασεισμοί της οποίας γίνονται αισθητοί μέχρι σήμερα.
   Μέσα από τη ροκ περιγράφτηκε και εκφράστηκε η πιο πρόσφατη εκδοχή ενός ανθρωπότυπου, ο οποίος ανιχνεύεται ήδη στην ελληνιστική και ρωμαϊκή αρχαιότητα. Ο ανθρώπινος αυτός τύπος ιστορικά δεν έπαψε έκτοτε να υπάρχει και να διαιωνίζεται υπογείως  (κοινωνιολογικός όρος: underground), αλλά και να αναδύεται δυναμικά, όποτε η Ανάγκη το αποφάσιζε. Τα ειδοποιά χαρακτηριστικά του είναι η αποστροφή για την υποκρισία που συνήθως κρύβεται πίσω από τις διάφορες κοινωνικές συμβάσεις, ο πόλεμος εναντίον  κάθε είδους αλλοτρίωσης (εργασιακής, πολιτικής, υπαρξιακής),  η αποκλειστικά ιδίοις χερσί (=φιλοσοφική) αναζήτηση του εαυτού, ο επίμονος αγώνας για προσωπικό (και άρα συλλογικό) αυτοκαθορισμό, για να ζήσουμε τη δική μας ζωή και όχι τη ζωή «φασόν» που μας επιβάλλεται. Η αναζήτηση μιας αυθεντικής ζωής και η προσπάθεια εύρεσης και ανάκτησης του εαυτού, αρχικά γέννησε φιλοσοφικά ρεύματα όπως ο Επικουρισμός, που ανέδειξε την Ηδονή (=χαρά της ζωής) σαν την μόνη πραγματική απελευθέρωση από τις  αγκυλώσεις και τις φοβίες, επάνω στις οποίες έχτιζαν ανέκαθεν οι πολιτικές, θρησκευτικές και οικονομικές εξουσίες. Ή όπως ο Κυνισμός, που ανέδειξε (και επέβαλε) την Αμφισβήτηση, την Αυθάδεια και το Χιούμορ σαν το τρίπτυχο της καθημερινής πρακτικής κάθε γνήσια ελεύθερου μυαλού. Ο ανθρωπότυπος του underground «λανθάνει» κατά την περίοδο του χριστιανικού Μεσαίωνα, επανεμφανίζεται περιορισμένα κατά την εποχή της Αναγέννησης, «ξαναχάνεται» μέχρι τη Βιομηχανική Επανάσταση, ξαναεμφανίζεται σε ανοδική πορεία τον 18ο και 19ο αιώνα (Ρομαντισμός, ουτοπικοί σοσιαλιστές, Νίτσε, Αναρχισμός) και αποκτά διαστάσεις  «επιδημίας» (το αποκληθέν «χάσμα γενεών») στις πρώτες δεκαετίες μετά τον β’ παγκόσμιο πόλεμο.



   Έτσι, δεν είναι περίεργο που η καλλιτεχνική έμπνευση και αναζήτηση των μουσικών της ροκ τούς οδήγησε πολύ γρήγορα, όχι μόνο στην ενστικτώδη επανανακάλυψη αρχαίων ελληνικών φιλοσοφικών τρόπων, αλλά και (σε συνδυασμό  με τη δημώδη καταγωγή της)   στην υιοθέτηση αρχετυπικών παραστάσεων που εκπληρούν τις παραπάνω προϋποθέσεις. Η ελληνική μυθολογία προμήθευσε (για άλλη μια φορά) το φαντασιακό υλικό: μορφές όπως του μακρυμάλλη Διονύσου, ή του Πανός, (αυτο)εξόριστων θεών  -που μάλιστα συνδέονται με φιλία-  που ζουν έξω από το «κατεστημένο» των Ολυμπίων, που δεν αναγνωρίζουν καμμία εξουσία και καμμία ιεραρχία, θεϊκή ή ανθρώπινη, ούτε σεμνότυφες κοινωνικές συμβάσεις, που βρίσκονται στις υγιείς ρίζες της «ακατέργαστης» -και ανυπότακτης- ζωικότητας (Παν), ή δείχνουν τον δρόμο του ανατροπέα που χορεύει «εκτός εαυτού» επάνω στα κομμένα κεφάλια των βασιλιάδων (Βάκχος), είναι υπεύθυνες για μερικές από τις πιο μεγάλες στιγμές τής σύγχρονης μουσικής.
   Εδώ θα ασχοληθούμε με τον Αρκάδα Πάνα.


  Τον Ιούνιο του 1967 διεξάγεται στην αμερικανική πόλη Μοντερέυ το αρχετυπικό ίσως φεστιβάλ ροκ μουσικής. Το εισιτήριο είναι συμβολικό (ένα δολλάριο), ο καιρός ιδανικός (βρισκόμαστε στο εμβληματικό  Καλοκαίρι του Έρωτα), η  περιοχή όμορφη σαν την Αρκαδία (Πολιτεία της Καλιφόρνια) και το παρόν δίνουν μερικά από τα μεγαλύτερα μουσικά ονόματα της εποχής, σε ένα ακροατήριο από σχεδόν εκατό χιλιάδες χίππυς.                    

                     
                                       

                               


   Στην διαφημιστική αφίσα της διοργάνωσης, αλλά και στους δίσκους που κυκλοφόρησαν μεταγενέστερα με τα ηχητικά ντοκουμέντα της, δεσπόζει ο Παν σε μια εξαιρετική απεικόνισή του. Η επιλογή του ως ψυχεδελικού συμβόλου δεν υπήρξε τυχαία: ο «σεξομανής», χορευτής και συχνά μεθυσμένος θεός θεωρείται ότι θα θεραπεύσει το γιγάντιο ψυχολογικό μπλοκάρισμα από το οποίο κατεξοχήν πάσχει (κατά τα «παιδιά των λουλουδιών»)  ο βιομηχανικός πολιτισμός.

    Ο τίτλος του πρώτου δίσκου ενός από τα κορυφαία ροκ μουσικά σχήματα όλων των εποχών, των Βρετανών Pink Floyd, The Piper at the Gates of Dawn (Ο Αυλητής στις Πύλες της Αυγής, 1967), παραπέμπει εμφανώς στον Πάνα. Έχει ληφθεί από το κλασικό έργο της παιδικής λογοτεχνίας Ο Άνεμος στις Ιτιές (1908) του Κέννεθ Γκραίηαμ.



                               
                                  



   Ο Ίαν Άντερσον, τραγουδιστής και φλαουτίστας των επίσης κορυφαίων Βρετανών Jethro Tull, απεικονίζεται επανειλημμένα στα εξώφυλλα των δίσκων τους σε «πανική» στάση.                               
    
   Ο Παν έχει δεχτεί επανειλημμένα τιμές από τον Σκωτσέζο Μάικ Σκοτ και το προσωπικό μουσικό του όχημα, τους Waterboys.  Στο τραγούδι The Pan Within από τον δίσκο This Is The Sea του 1985, οι εραστές αναζητούν  τον εσώτερο Πάνα υπό την καταιγιστική  συνοδεία ηλεκτρικής κιθάρας, πιάνου και βιολιού. Αλλά η μεγάλη ανατριχίλα έρχεται με το τραγούδι Τhe Return Of Pan (Η επιστροφή του Πάνα) από τον δίσκο Dream Harder του 1993, όπου με αφορμή μία ιστορία του Πλούταρχου από το Περί των Εκλελοιπότων Χρηστηρίων ο Σκοτ  πετάει το γάντι σε όσους πιστεύουν την φήμη για τον  θάνατο του εν λόγω θεού: «από τις πανάρχαιες ημέρες και σε όλους τους χρόνους/ από την Αρκαδία μέχρι τα πέτρινα λειβάδια του Inisheer/ κάποιοι λένε, πως οι θεοί είναι απλώς ένας μύθος/ αλλά μάντεψε με ποιόν έχω χορέψει/ ο Μέγας Παν ζει! [...] Λοιπόν, ακολούθησε τον Χριστό όσο καλύτερα μπορείς/ Ο Παν είναι νεκρός – ζήτω ο Παν!». Στο τραγούδι εκτός από τα κατά παράδοση χρησιμοποιούμενα στη ροκ μουσικά όργανα γίνεται και εκτεταμένη χρήση κλαρίνου (!). Για την ιστορία να αναφέρουμε, ότι ο Σκοτ επισκέπτεται  συχνά την Αρκαδία.




                                             The Waterboys - The return of Pan (1993)


     
   Αλλά και οι εγχώριοι ροκάδες τίμησαν τον «προστάτη θεό» τους. Πρόκειται για το τραγούδι  Ο Παν  τού σημαντικού (και όχι μόνο για τα ελληνικά δεδομένα)  συγκροτήματος Ακρίτας, από έναν σπάνιο μικρό δίσκο τους τού 1973. Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι πίσω από τους Ακρίτας βρισκόταν ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες συνθέτες και μουσικούς των τελευταίων δεκαετιών, ο Σταύρος Λογαρίδης.
                                     

                                  
   Ο Παν εξακολουθεί να αποτελεί σταθερό σημείο αναφοράς για τους ροκ μουσικούς  της νεώτερης γενιάς. Π.χ. οι  Γάλλοι Northwinds  έχουν τιτλοφορήσει έναν ολόκληρο δίσκο τους ως  Great God Pan (1998). 
      


  Ενώ και οι Καναδοί Blood Ceremony  στον δίσκο τους Living With The Ancients (2011) έχουν συμπεριλάβει  ένα μικρό έπος διάρκειας επτάμισυ λεπτών,  επίσης με τίτλο The Great God Pan.


                                  Blood Ceremony - The Great God Pan (Live in Montreal)


   Τα παραπάνω είναι  φυσικά μόνο μερικά αντιπροσωπευτικά παραδείγματα που δεν εξαντλούν με κανέναν τρόπο το –τεράστιο- θέμα. 
   «Πιστεύουν» άραγε οι ροκ μουσικοί στον Πάνα; Στην τέχνη τέτοια ερωτήματα προφανώς δεν έχουν νόημα. Ειδικά η ροκ, ούτε υπήρξε ποτέ θρησκευτική τέχνη, ούτε λειτούργησε  σαν θρησκεία, ούτε προπαγάνδισε ποτέ ετοιματζίδικες «αλήθειες» και συνταγές ζωής. Ο Τραγοπόδαρος πιθανότατα θα θεωρούσε τίμια και αντάξιά του τη στάση της αυτή... 
                                                                                                 
 Θ. Λ.

19 σχόλια:

  1. Καλησπέρα , έχω στό email μου 60 περίπου σελίδες σέ μορφή bdf στίς όποίες άναλύονται οί λόγοι καί οί αιτίες πού ή Ρόκ μουσική δέν γίνεται κατανοητή στήν Ελλάδα . Αν θέλεις καί σέ ενδιαφέρει μπορώ νά σού τίς στείλω .
    Γιώργος Βλάχος λέγομαι καί ζώ καί έργάζομαι (ψάρια) στή Λευκάδα .

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Φυσικά και μ' ενδιαφέρει, αλλά... 60 σελίδες;
      Είναι αδύνατο να δημοσιευτούν!
      Αν σου είναι εύκολο γράψε μια περίληψη γύρω στις 5-6 σελίδες και στείλε την.

      Διαγραφή
  2. Δέν μ'ένδιαφέρει άν δημοσιευθούν ή όχι καί δέν πρόκειται γιά δικό μου κείμενο . Οί 60 σελίδες είναι είσαγωγή -πρόλογος άπό τό βιβλίο τού Γ.Κ. "αναλυση τής νεοελληνικής αστικής ιδεολογίας" . Αύτό πού βασικά θά ήθελα , άν φυσικά είναιδυνατόν καί δέν είναι κουραστικό , νά τό διαβάσεις καί νά μού έξηγήσεις κι' μένα κάποια πράγματα γιατί απ' αύτά πού γράφει άρκετά δέν τά καταλαβαίνω .
    (είναι σέ μορφή jpg δηλ. φωτογραφίες )
    Νά τό στείλω?

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  3. Οι απεικονίσεις του τύπου με τα κέρατα που παίζει μουσική δεν αντιπροσωπεύουν αναγκαστικά τον Πάνα, φιγούρα μιας ξεχασμένης και απορριπτομένης μορφής από τους ευρωπαίους εδώ και χιλιετίες, λόγω της χριστιανικής επικράτησης. Η φιγούρα αυτή σίγουρα έχει σχέση με τον χριστιανικό διάβολο, ιδέα πασίγνωστη στη Δύση λόγω της χριστιανικής παράδοσης (και της χριστιανικής κατήχησης των δυτικών από μικρά) και σύμβολο αντίδρασης προς την κατεστημένη εξουσία του χριστιανικού θεού. Εντέλει η φιγούρα αυτή αποτελεί σύμβολο αντίδρασης και αμφισβήτησης του κατεστημένου και προέρχεται από περισσότερες από μία πηγές. Ως εκ τούτου θεωρώ το κείμενο προπαγανδιστικό και μονοδιάστατο, ενώ μια σοβαρή ανάλυση θα αποδείκνυε τα όσα ανέφερα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Το ότι μάλιστα η μορφή του χριστιανικού διαβόλου έχει επηρεαστεί από τη μορφή του τραγοπόδαρου, με κέρατα Πάνα αποτελεί άλλη μια θετική ένδειξη ως προς αυτά που ανέφερα.

      Διαγραφή
    2. Ένα ειδοποιό χαρακτηριστικό εσάς των νεοελλήνων είναι ότι διαθέτετε ο καθένας μια απλοϊκή ετοιματζίδικη θεωριούλα (δηλ. που δεν τη διαμορφώσατε καν οι ίδιοι), η οποία "εξηγεί" τα πάντα και με βάση την οποία εκφράζετε "γνώμη" επί παντός επιστητού. Το χαρακτηριστικό αυτό μάλιστα βρίσκει την απόλυτη εκπλήρωσή του στα νεοελληνικά καφενεία.
      Όπως έχεις ομολογήσει αλλού (http://hypnovatis.blogspot.gr/2013/06/ena-bib-it-s-not-only-rock-and-roll.html), είσαι άσχετος (και) από μουσική.
      Κάνε εσύ τη "σοβαρή ανάλυση που θα αποδείκνυε τα όσα ανέφερες" ή πήγαινε πουθενά αλλού να βγάλεις τ' απωθημένα σου.

      Διαγραφή
    3. Κοινή λογική: αν ήμουν ειδικός στη μουσική θα έκανα βεβαίως την ανάλυση. Αν και δεν είμαι ειδικός στη μουσική, μπορώ να καταλάβω τι τρέχει, να αμφισβητήσω και να φτάσω σε λογικά συμπεράσματα.

      Διαγραφή
    4. Προφανώς νομίζεις ότι έχεις το μονοπώλιο της κοινής λογικής.
      Σίγουρα πάντως δεν έχεις το μονοπώλιο της ασχετοσύνης, αφού προεξοφλείς ότι "μια σοβαρότερη ανάλυση" (την οποία ωστόσο ομολογείς ότι δεν είσαι σε θέση να κάνεις) θα επιβεβαίωνε την "κοινή λογική" σου.
      Αλλά είπαμε: νεοελληνικό καφενείο...

      Διαγραφή
    5. Ελλαδιστάν: χώρος καφενείων, καφετεριών, διανοητικών ελίτ που δρουν στη σκιά, Πανάδων, Ηρακλέων, Περικλέων, ευνούχων και πατριωτών.

      Διαγραφή
    6. Αφού εκεί ήθελες να καταλήξεις, γιατί δεν τό 'λεγες
      απ' την αρχή;
      Ήταν ανάγκη να εκτεθείς πρώτα;

      Διαγραφή
    7. Δεν θες να δεις όλη την πραγματικότητα, βλέπεις αυτό που σε βολεύει. Δεν έγραψα κάτι φοβερό που να χρειάζεται ειδικές γνώσεις. Η φιγούρα της ροκ που μοιάζει με τον Πάνα δεν μπορεί να προέρχεται αποκλειστικά από τον Πάνα. Δεν μπορούμε να διαγράψουμε με μια μονοκοντυλιά ιστορία και χριστιανική παράδοση δυο χιλιετιών επειδή δεν μας αρέσει ο χριστιανισμός. Οι δυτικοί έχουν γαλουχηθεί από μικρά με τον Γιαχβέ και τον διάβολο, σιγά μην θυμήθηκαν τον Πάνα ξαφνικά. Ως εκ τούτου η φιγούρα της ροκ έχει πάνω από μία προελεύσεις, άμα ψάξεις σίγουρα θα βρείς αποδείξεις. Θεωρώ μονοδιάστατο και προπαγανδιστικό να υποστηρίζεται ότι προέρχεται αποκλειστικά από τον Πάνα. Αφού και ο χριστιανικός διάβολος παρουσιάζεται περίπου όπως ο Πάνας. Υποπτεύομαι δε ότι ακόμα και όταν αντιγράφουν την μορφή του Πάνα, στο μυαλό τους έχουν τον διάβολο, αφού αυτός τους είναι γνώριμος από την χριστιανική κατήχηση. Απλά πράγματα.

      Το αν υποστηρίζεται κάτι παρόμοιο από χριστιανικούς κύκλους διόλως με συγκινεί. Αν κάτι δηλαδή το λένε οι κομμουνιστές πάει να πει ότι δεν ισχύει μόνο και μόνο επειδή το λένε και οι κομμουνιστές;

      Διαγραφή
    8. Προφανώς εκτός από την "κοινή λογική", νομίζεις ότι μονοπωλείς και την οπτική της "πραγματικότητας" (μην ανησυχείς, πρόκειται για άλλο ένα χαρακτηριστικό των άσχετων).

      Προφανώς δεν έχεις ενημερωθεί ότι εδώ και τρεις αιώνες (τουλάχιστον) η Δύση έχει ουσιαστικά αποθρησκειοποιήσει την παιδεία της (και άρα οι ροκάδες δεν είναι δυνατόν να έχουν "γαλουχηθεί από μικρά με τον Γιαχβέ και τον διάβολο").

      Και προφανώς λόγω ασχετοσύνης και εμμονής στη θεωριούλα σου, έχεις μπερδέψει το "σατανιστικό" ροκ (που εξυμνεί τον Σατανά - Εωσφόρο ως αντάρτικη προμηθεϊκή μορφή) με την ψυχεδέλεια που ανέδειξε συνειδητά ως (ένα) σύμβολό της τον Πάνα (και δεν "τον θυμήθηκε ξαφνικά"). Λες οι ροκάδες να μην ξέρουν τη διαφορά μεταξύ Εωσφόρου και Πανός και περίμεναν εσένα τον ξερόλα για να τους την επισημάνει;

      Το δύσκολο με ανθρώπους σαν εσένα είναι να καταλάβουν ότι η "κοινή λογική" κάνει μόνο για τα κοινά πράγματα και δεν βοηθάει καθόλου στην κατανόηση π.χ. της Ιστορίας, ή της Αστροφυσικής. Η διατύπωση "λογικών" σκέψεων όταν σου λείπουν τα δεδομένα του ζητήματος (δηλ. όταν είσαι άσχετος) οδηγεί σε αυτό που στην επιστήμη αποκαλείται "σφάλμα λογικής": λογικό μεν, σφάλμα δε.

      Τέλος πάντων, πού να σου εξηγώ τώρα...
      Δεν πιάνεις καλύτερα έναν βαρύ γλυκό;

      Διαγραφή
    9. Και αν ψάξει κανείς θα βρει στοιχεία που αποδεικνύουν όσα ανέφερα...

      Διαγραφή
    10. Η πρώτη εικόνα για παράδειγμα μοιάζει με τις πλάκες του Μωυσή ή με δυο ταφόπλακες.

      Διαγραφή
  4. θα απαντούσα ότι ο χριστιανικός διάβολος ΕΙΝΑΙ ο Πάνας ο οποίος "διαβολοποιήθηκε" από τους χριστιανούς ως ο κακός θεός που πρέπει να αποφευγουμε, σε ευθεία υποσυνειδητη (μέσω της καλλιτεχνικής απεικόνισης) σύνδεση με τον παγανισμό που πρέπει να αποφευγεται όντας κακός. Θα απαντούσα και θα τεκμηρίωνα αν δεν ήταν σχολιαστής ο μανερο οπότε τσάμπα κόπος αφού ο αρθρογράφος ξέρω ότι τα ξέρει έτσι κι αλλιώς. Κλείτωρ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  5. @
    "Αλλά και οι εγχώριοι ροκάδες τίμησαν τον «προστάτη θεό» τους. Πρόκειται για το τραγούδι Ο Παν τού σημαντικού (και όχι μόνο για τα ελληνικά δεδομένα) συγκροτήματος Ακρίτας, από έναν σπάνιο μικρό δίσκο τους τού 1973. Για την ιστορία να αναφέρουμε ότι πίσω από τους Ακρίτας βρισκόταν ένας από τους σπουδαιότερους Έλληνες συνθέτες και μουσικούς των τελευταίων δεκαετιών, ο Σταύρος Λογαρίδης."

    Και η συνεισφορά των Ξύλινων Σπαθιών:
    "Βγαίνω στο δρόμο ορκισμένος να μπω
    Στα παλάτια του ήλιου να μπορέσω να πω
    Το τραγούδι του τράγου με φωνή φονική
    Και να κλάψω μετά, να χαθώ στη σιωπή"
    ("Ο βασιλιάς της σκόνης" 1993)

    ΑπάντησηΔιαγραφή