Τρίτη, 30 Ιουλίου 2013

ΥΠΗΡΧΕ ΔΙΩΞΗ ΙΔΕΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ;

(Ένα ζήτημα περισσότερο επίκαιρο από όσο φαίνεται: η αποδόμηση ενός ρωμαιοχριστιανικού μύθου)


   Το παρακάτω κείμενο ήθελα από πολύν καιρό να το αναρτήσω, αλλά με απέτρεπε ο κόπος τής δακτυλογράφησής του (κάτι που, όπως φαίνεται, τελικά δεν απέφυγα). Πρόκειται για αναδημοσίευση του μεγαλύτερου μέρους από τον επίλογο τού εξαιρετικού βιβλίου τού αμερικανού I.F. Stone Η δίκη του Σωκράτη (εκδόσεις Νέα Σύνορα/Λιβάνη, Αθήνα 1996), στο οποίο αναδεικνύονται τα πραγματικά αίτια της δίωξης: ο Σωκράτης καταδικάστηκε, όχι φυσικά για τις απόψεις του, αλλά ως εκτροφέας αιμοσταγών τυράννων και προδοτών της πόλης του, όπως ο Κριτίας και ο Αλκιβιάδης (κατηγορία περί «διαφθοράς των νέων») και ως εισηγητής θεοτήτων/προστατών της ολιγαρχίας και της τυραννίας, που έπρεπε να αντικαταστήσουν τους Βουλαίους και Αγοραίους θεούς της Βουληφόρου Αγοράς (δηλαδή της δημοκρατίας -κατηγορία περί εισαγωγής «καινών δαιμονίων»).



   Ο σωκρατοπλατωνισμός παρέμεινε μια απολύτως εσωστρεφής και περιθωριακή φιλοσοφικοπολιτική τάση σε όλη τη διάρκεια της κλασικής και ελληνιστικής εποχής. Οι οπαδοί του δεν ξεπέρασαν ποτέ τα όρια ενός στενού κύκλου από εμμονικούς γραφικούς νοσταλγούς της εποχής της –προδημοκρατικής- αριστοκρατίας, που ανακύκλωναν μεταξύ τους τη μιζέρια τους. Ευνοείται ανέλπιστα από τις περιστάσεις και ανασύρεται από τη διανοητική ναφθαλίνη μόνο κατά τη ρωμαϊκή περίοδο, ο γενικευμένος μυστικισμός και η πολιτική ανελευθερία τής οποίας αποτελούν και το γόνιμο έδαφός του. Τότε είναι που επινοούνται τα διάφορα περί δήθεν γενικευμένων ιδεολογικών διώξεων στην αρχαία Αθήνα. Ο ανομολόγητος σκοπός είναι φυσικά να διασυρθεί ιστορικά η δημοκρατία που «καταδίκασε τον Σωκράτη» και να δικαιωθούν –στον ευνοϊκά διακείμενο ρωμαϊκό πλέον κόσμο- οι απόψεις του θεωρητικού θεμελιωτή της πολιτικής ανελευθερίας (και μαθητή του Σωκράτη) Πλάτωνος. Έτσι, για να τραβηχτεί η προσοχή από τις πραγματικές αιτίες της καταδίκης αυτού του περιθωριακού ιεροκήρυκα της ... μυκηναϊκής βασιλείας και να «διεθνοποιηθεί» η περίπτωσή του (και προπάντων οι φιλομοναρχικές και αντιδημοκρατικές ιδέες του), κατασκευάζονται «γεγονότα» που στοιχειοθετούν έναν δήθεν καθολικό διωγμό κατά των φιλοσόφων στην κλασική Αθήνα. Εδώ ο στόχος είναι αφενός η ηρωοποίηση του Σωκράτη δια της ένταξής του σε ένα γενικότερο «μαρτυρολόγιο φιλοσόφων», αφετέρου η «κατάδειξη» του «γεγονότος» ότι η Αθήνα δεν ήταν στ’ αλήθεια δημοκρατική, ότι η δημοκρατία δεν μπορεί παρά να είναι «εκ φύσεως» ένα καθεστώς διεφθαρμένο κι ότι (εδώ είναι το πιο σημαντικό) υπό αυτές τις συνθήκες είναι καλύτερα για την κοινωνία να διοικείται δεσποτικά από κάποιους μυστικιστικά «φωτισμένους επαΐοντες», που γνωρίζουν καλύτερα από την ίδια ποιό είναι το καλό της... Οι χαλκευτές είναι διάφοροι νεοπυθαγόρειοι (γνωστοί  στην Ιστορία για την ανέκαθεν τυραννόφιλη στάση τους), νεοπλατωνικοί, ιερείς μαντείων (φέρεται ότι το κατά περίπτωση περσόφιλο, ρωμαιόφιλο και γενικώς τυραννόφιλο δελφικό μαντείο είχε «χρίσει» τον Σωκράτη σαν ... τον σοφότερο θνητό), απλοί θαυμαστές των ρωμαίων αυτοκρατόρων, "επιδοτούμενοι" διανοούμενοι (=σφουγγοκωλάριοι) του ρωμαϊκού καθεστώτος.
    Τις «ιστορικές» φαντασιοκοπίες περί γενικευμένων ιδεολογικών διώξεων στην αρχαία Αθήνα παρέλαβαν οι -ιστορικοί επίγονοι των σωκρατοπλατωνιστών- χριστιανοί «πατέρες», οι οποίοι ως γνωστόν ανακήρυξαν σε ανεπίσημους «προ Χριστού» αγίους τον Σωκράτη και τον Πλάτωνα. Και έκτοτε συνεχίζουν να αναπαράγονται αδιαλλείπτως μέχρι σήμερα, προς όφελος της ιστορικής άγνοιας/λήθης, της δικαιολόγησης τού (πλατωνικού;) «αναπόφευκτου» της κοινωνικής ιεραρχίας και κυριαρχίας και φυσικά τής (απροσχημάτιστα εξυμνημένης από τους σωκρατοπλατωνιστές) πολιτικής ανελευθερίας. Γιατί αν η αρχαία Αθήνα, η πολιτισμική πρωτεύουσα όλων των εποχών, καταχωρηθεί ως άλλη μια ανελεύθερη θεούσα που δίωκε ελεύθερα μυαλά, τότε οι μεταγενέστερες εξουσίες θα γίνονται ευκολότερα αποδεκτές από τους υπήκοους που έχουν στην ιδιοκτησία τους.
    Δυστυχώς η επιρροή της προπαγάνδας αυτών των αρχαίων αγυρτών υπήρξε τόσο έντεχνη, που ακόμα και σπουδαίοι κλασικιστές, ή ιστορικοί, όπως ο Ε.R. Dodds (στο κλασικό Οι Έλληνες και το Παράλογο), ή ο Ζωρζ Μινουά (στο πρόσφατο Η Ιστορία της Αθεϊας), αναπαρήγαγαν απρόσεκτα αυτές τις -κατά πέντε ή έξι αιώνες μεταγενέστερες- «μαρτυρίες». Την μπανανόφλουδα αυτή δεν πάτησε ευτυχώς ο Stone, ο οποίος με αυτόν τον τρόπο απέδειξε ότι στις κοινωνικές (και όχι μόνο) επιστήμες δεν αρκεί η ευρυμάθεια και η συνθετική ικανότητα αλλά χρειάζεται και λίγο «αστυνομικό δαιμόνιο». Κοινώς: προσοχή.
(H εικονογράφηση, δική μου - Θ. Λ. )

Θ. Λ. 








   I. F. STONE:  ΥΠΗΡΧΕ ΔΙΩΞΗ ΙΔΕΩΝ ΣΤΗΝ ΑΡΧΑΙΑ ΑΘΗΝΑ; 

     Ήταν η καταδίκη του Σωκράτη μια μοναδική περίπτωση;  Ή ήταν το πιο γνωστό θύμα σ’ ένα κύμα διώξεων εναντίον των άθρησκων φιλοσόφων;
     Δύο διακεκριμένοι  λόγιοι, με δικαιολογημένη φήμη και οι δύο, υποστήριξαν πρόσφατα την άποψη ότι η Αθήνα του πέμπτου αιώνα, παρ’ όλο που συχνά αποκαλείται Εποχή των Ελληνικών Φώτων, ήταν επίσης –τουλάχιστον κατά το δεύτερο μισό- η σκηνή μιας γενικής δίωξης κατά των ελεύθερα σκεπτομένων.




   Σύμφωνα με τον Ε.R. Dodds, στο γνωστό έργο του The Greeks and the Irrational, αυτή η δίωξη αιρετικών ιδεών άρχισε με έναν νόμο τόσο τρομακτικό που αναρωτιέται κανείς πώς τόσο πολλοί φιλόσοφοι συνέρεαν εκεί από παντού και με ποιό θαύμα κατάφερε ο Σωκράτης ν’ αποφύγει τη σύλληψη επί τριάντα χρόνια, μετά το πέρασμα αυτού του νόμου. 
      Ο Dodds έγραψε ότι «Περί το 432 π.Χ., ένα ή δύο χρόνια μετά, η δυσπιστία στις υπερφυσικές δυνάμεις και η διδασκαλία της αστρονομίας θεωρούνταν προσβολές μηνύσιμες. Στα επόμενα τριάντα χρόνια μαρτυρούνται σειρά από δίκες για αίρεση... Στα θύματα περιλαμβάνονταν οι περισσότεροι προοδευτικοί στοχαστές στην Αθήνα – ο Αναξαγόρας, ο Διαγόρας, ο Σωκράτης, σχεδόν σίγουρα ο Πρωταγόρας και πιθανόν ο Ευρυπίδης». 
    Ο Dodds λέει ότι σχεδόν δεν γίνονταν αθωώσεις. «Σ’ όλες αυτές τις υποθέσεις εκτός από την τελευταία», υποστηρίζει, «η δίωξη ήταν επιτυχής: ο Αναξαγόρας ίσως υποβλήθηκε σε πρόστιμο και εξορίστηκε· ο Διαγόρας εξαφανίστηκε από την Αθήνα· το ίδιο, πιθανόν, έκανε και ο Πρωταγόρας· ο Σωκράτης, που θα μπορούσε να είχε κάνει το ίδιο, ή να ζητήσει εξορία, προτίμησε να μείνει και να πιεί το κώνειο». Οι μαρτυρίες «είναι περισσότερο απ΄πο αρκετές για ν’αποδείξουν», καταλήγει ο Dodds, «ότι ο Χρυσούς Αιώνας των Ελληνικών Φώτων» είχε επίσης σημαδευτεί από «εξορία λογίων, παρωπίδες στη σκέψη, ακόμα και (αν πιστέψουμε στη παράδοση για τον Πρωταγόρα) κάψιμο βιβλίων»1
     Μια παρόμοια εικόνα μας έδωσε πιο πρόσφατα ο Arnaldo Momigliano σε δύο δοκίμια που έγραψε για το γοητευτικό αλλά όχι τόσο γνωστό Dictionary of the History of Ideas. Το ένα  είναι περί «Ελευθερίας του Λόγου στην Αρχαιότητα» και το άλλο περί «Ασέβειας, στον Κλασικό Κόσμο»2. Μια επανεξέταση της δίκης του Σωκράτη θα ήταν ατελής, αν δεν λάβαινε υπόψη της αυτές τις αισιόδοξες απόψεις, από τόσο αξιοσέβαστες πηγές.

      Πιστεύω ότι οι μαρτυρίες για όλα αυτά προέρχονται από μεταγενέστερες εποχές και είναι αμφίβολες· ότι ο μύθος για τη δίωξη ιδεών έχει την αρχή του, όπως κι άλλες σημαντικές ιστορικές παρανοήσεις, στην αθηναϊκή κωμωδία – σ’ ένα χαμένο έργο, που αποσπάσματά του μπορεί να βρεθούν κάποια μέρα ανάμεσα σε καινούρια ευρήματα παπύρων. Αυτά έχουν προσθέσει τόσα πολλά, τον περασμένο αιώνα, στη γνώση μας για την κλασική αρχαιότητα. 
     «Μαρτυρία» για δίωξη ιδεών δεν εμφανίζεται νωρίτερα από τους συγγραφείς της Ρωμαϊκής Εποχής, ιδιαίτερα τον Πλούταρχο, που έγραφε πέντε περίπου αιώνες μετά τον Σωκράτη. Η χρονική απόσταση του Πλούταρχου από τον Σωκράτη είναι όσο μεγάλη και η χρονική απόσταση της εποχής μας από την εποχή του Κολόμβου, και το κενό στην πολιτική θεώρηση είναι το ίδιο πλατύ. Η συχνή απέλαση φιλοσόφων και άλλων Ελλήνων δασκάλων από τη Ρώμη ήταν γεγονός, κι αυτό έδινε αφορμή στους συγγραφείς της εποχής να υποθέσουν ότι οι Αθηναίοι ήταν κι αυτοί οι ίδιοι φιλύποπτοι και μή ανεκτικοί. Αυτό άλλωστε ταίριαζε και με την περιφρόνησή τους (σημείωση Υπνοβάτη: των συγγραφέων της ρωμαϊκής εποχής) για τη δημοκρατία. Όσο πιο πίσω γυρίζει κανείς, στους συγγραφείς της εποχής του Σωκράτη και δυο γενιές μετά, τόσο πιο δύσκολο γίνεται να βρει κανείς στοιχεία για τέτοιες προηγούμενες διώξεις. Στην πραγματικότητα, η ισχυρότερη ανταπάντηση μπορεί να προέλθει από τον ίδιο τον Πλάτωνα, παρ’ όλο που –και ακριβώς επειδή- ήταν έτοιμος να πιστέψει το χειρότερο για τον όχλο, όπως θα ’κανε ο κάθε Ρωμαίος αριστοκράτης.
       Ας αρχίσουμε με το νόμο για «δυσπιστία στις υπερφυσικές δυνάμεις και τη διδασκαλία της αστρονομίας», που ο Dodds ανέφερε σαν τη βάση γι’ αυτό το κύμα διώξεων – ένα νόμο που υποστήριζε κάποιος ονόματι Διοπείθης.
      Μια τέτοια δραματική απομάκρυνση από τον αθηναϊκό νόμο και την παράδοση θα είχε προκαλέσει μεγάλη και θλιβερή αντιδικία. Και όμως, η μοναδική αναφορά νόμου που προτάθηκε από τον Διοπείθη είναι σ’ ένα μόνο σημείο του Βίου του Περικλέους από τον Πλούταρχο.
       Τα μόνα που ξέρουμε νωρίτερα για τον Διοπείθη προέρχονται από την αθηναϊκή κωμωδία: ήταν αγαπημένος στόχος των ποιητών της, που τον παρουσίαζαν ως φανατικό θρήσκο και εκκεντρικό πωλητή χρησμών.  Ο Διοπείθης – όχι όμως το διάταγμά του- αναφέρεται σε τρία έργα του Αριστοφάνη3. Η «Γερμανική Εγκυκλοπαίδεια της Κλασικής Αρχαιότητας», του Pauly-Wissowa, επίσης, περιέχει αναφορές σ’ αυτόν από τέσσερα αποσπάσματα άλλων συγγραφέων κωμωδίας. Αλλά πουθενά δεν τον συναντάμε στη σοβαρή γραμματεία, όπως θα περίμενε κανείς, αν ήταν πρόσωπο τέτοιας επιρροής ώστε να υποβάλλει ένα, χωρίς προηγούμενο, νομοθέτημα στην Αθηναϊκή Συνέλευση.

     Στην πραγματικότητα, το περιεχόμενο του  Βίου του Περικλέους μας κάνει να υποψιαζόμαστε ότι ο Πλούταρχος παρασύρθηκε από κάποια ανάμνηση μιας άλλης χαμένης κωμωδίας, που διακωμωδούσε και τον Διοπείθη και τον Περικλή. Η αφήγηση του Πλούταρχου είναι ένα περίεργο ανακάτεμα που γενιές λογίων δεν κατάφεραν να ξεδιαλύνουν με επιτυχία.
  Ο Πλούταρχος συνδέει μια δίωξη του ίδιου του Περικλή με κατηγορίες ασέβειας κατά της ωραιοτάτης ερωμένης του, της Ασπασίας, και του φιλοσοφικού του συμβούλου, του Αναξαγόρα. Συμπεριλαμβάνεται μια γαργαλιστική διαβεβαίωση ότι η Ασπασία διηύθυνε έναν «οίκο συνέντευξης» για τον Περικλή, και τελικά ο ισχυρισμός ότι ο τελευταίος άρχισε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο για να στρέψει αλλού τη δημόσια προσοχή και να ανακτήσει τη δύναμή του, παρ’ όλο που ακόμα και ο Πλούταρχος παραδέχεται δειλά ότι «η αλήθεια για όλ’ αυτά δεν είναι ξεκάθαρη».
      Μόνο μια λεπτομέρεια της ιστορίας του Πλούταρχου βεβαιώνεται από τον Θουκυδίδη. Ξέρουμε ότι ο Περικλής σε μια στιγμή μεγάλης δυσαρέσκειας για την πολιτική του, υπεβλήθη μια φορά σε πρόστιμο και προσωρινά απομακρύνθηκε από τα αξιώματά του, από τους Αθηναίους. Όμως αυτό συνέβη όχι πριν αλλά μετά την αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου, όταν μια δεύτερη σπαρτιατική επιδρομή στα περίχωρα της Αθήνας και τα προβλήματα μέσα στην πολιορκημένη πόλη, οδήγησαν σε απαίτηση για ειρήνη. Ο Περικλής πλήρωσε πρόστιμο, αλλά σε λίγο επανέκτησε καινούρια υποστήριξη και επανεξελέγη στην αρχηγία5.
       Μέχρις εδώ τα γεγονότα ήταν αληθινά. Όμως η περιγραφή του Πλούταρχου για διώξεις ασέβειας είναι πολύ απίθανη. «Γύρω στην ίδια εποχή επίσης», γράφει ο Πλούταρχος, «δικάστηκε η Ασπασία για ασέβεια και ο Έρμιππος, ο κωμικός ποιητής, ήταν μηνυτής της. Την κατηγόρησε επιπλέον ότι δεχόταν ελεύθερες γυναίκες στον οίκο συνέντευξης για τον Περικλή. Και ο Διοπείθης έφερε ένα νομοσχέδιο που έλεγε πως θα γίνεται δημόσια καταγγελία ενατίον αυτών που δεν πιστεύουν σε θεούς ή που διδάσκουν διάφορα δόγματα σχετικά με τους ουρανούς, κι έτσι κατηύθυνε τις απόψεις προς τον Περικλή μέσω του Αναξαγόρα».

       Ο Πλούταρχος λέει πως  «οι άνθρωποι δέχτηκαν μ’ ευχαρίστηση αυτές τις συκοφαντίες»· ο Περικλής έσωσε την Ασπασία «χύνοντας άφθονα δάκρυα στη δίκη», αλλά «φοβήθηκε τόσο πολύ για τον Αναξαγόρα, που τον έστειλε μακριά από την πόλη» και «έβαλε φωτιές» στη σύγκουση με τη Σπάρτη, για να μεταστρέψει την προσοχή από τις κατηγορίες εναντίον του ίδιου και των φίλων του6. Μια τέτοια πλοκή, φιλοσοφική και σέξι συγχρόνως, ήταν ό,τι έπρεπε για τους κωμικούς ποιητές.
       Η αποκαλυπτική λεπτομέρεια στην αφήγηση του Πλούταρχου, είναι η φράση ότι ο κατήγορος ήταν ο «ο Έρμιππος, ο κωμικός ποιητής». Φυσικά, ένας κωμικός ποιητής μπορούσε, όπως οποιοσδήποτε άλλος πολίτης, να εγείρει κατηγορία υπό τον αθηναϊκό νόμο. Αλλά δεν γνωρίζουμε καμιά άλλη περίπτωση που ένας κωμικός ποιητής καταδίκασε τον εαυτό του σε σοβαρότητα, φέρνοντας τα αστεία και τους λιβέλλους του στο δικαστήριο. Στο άρθρο του για τον Έρμιππο ο  Pauly-Wissowa παίρνει την αφήγηση του Πλούταρχου κατά γράμμα και σημειώνει ότι ο Έρμιππος ήταν ο μόνος κωμικός ποιητής που «δεν περιόρισε τις επιθέσεις του κατά του Περικλή στο θέατρο».
      Ο Έρμιππος, πιστεύω, θα είχε γίνει γελοίος στην Αθήνα, αν είχε βγει από το ρόλο του κωμικού ποιητή και είχε προσπαθήσει να μετατρέψει τα αστεία του σε νόμιμη καταγγελία. Στην πραγματικότητα θα ήταν πολύ δύσκολο να το κάνει λόγω έλλειψης χρόνου, ακόμα κι αν είχε τη διάθεση. Ήταν παραγωγικότατος στο επάγγελμά του. Του αποδίδονται σαράντα έργα, εκ των οποίων γνωρίζουμε τους τίτλους δέκα κι έχουμε εκατό αποσπάσματα. Θα ήταν επίσης παράξενο γι’ αυτόν να εμφανιστεί ως κατήγορος ασέβειας, όταν ένα από τα χαμένα έργα του «ασεβώς» γελοιοποιεί τη γέννηση της Αθηνάς και είναι, όπως παρατηρεί ο Pauly-Wissowa, «το παλαιότερο παράδειγμα κωμικής θεώρησης μιας θείας γέννησης», είδος που πολύ καλλιεργήθηκε στη μεταγενέστερη αρχαιότητα.


Ο Περικλής και η Ασπασία επισκέπτονται το εργαστήριο του Φειδία (πίνακας του Hector Le Roux, 1829-1900)



      Ο Περικλής ήταν ένας από τους προσφιλείς του στόχους. Ένα από τα έργα του –ίσως το γνωστό ως Βασιλεύς των Σατύρων- κατηγορούσε τον Περικλή ως «ερωτικώς ακόρεστον». Ίσως αυτό να εξηγεί το αστείο του, όταν κατηγορούσε την Ασπασία ότι διατηρεί οίκο ανοχής για ον ακούραστο εραστή της! Η περιγραφή του Πλούταρχου για το πώς ο Περικλής έσωσε την ερωμένη του από την καταδίκη, δείχνει αρκετά καθαρά πως όλα αυτά προέρχονται από την κωμωδία και δεν έχουν ιστορικό υπόβαθρο. Το ανάρμοστο θέαμα του αριστοκρατικού (σημείωση Υπνοβάτη: ο Stone εννοεί στους τρόπους) και αποστασιοποιημένου Περικλή που έχυνε άφθονα δάκρυα για να σώσει την ερωμένη του, θα είχε κατευχαριστήσει το αθηναϊκό κοινό.


       Όσο για την υπόθεση του Πλούταρχου ότι αυτό μπορεί να εξηγεί το γιατί ο Περικλής άρχισε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο, μοιάζει με το αστείο που κάνει ο Αριστοφάνης στους Αχαρνείς. Εκεί λέει ότι όλα άρχισαν λόγω έχθρας ανάμεσα σε δύο οίκους ανοχής. Κάποιοι από τη χρυσή νεολαία της Αθήνας, περισσότερο πιωμένοι από το συνηθισμένο, έκλεψαν τη Σιμαίθα από έναν οίκο στα Μέγαρα -σύμμαχο της Σπάρτης- και οι Μεγαρείς για αντίποινα «ξεπλήρωσαν την κλοπή κι άρπαξαν δύο πόρνες της Ασπασίας»7. Αυτά φαίνεται ότι ήταν τυποποιημένες ανηθικότητες στα αθηναϊκά αντιπολεμικά έργα.

       Η υπόθεση ότι η αφήγηση του Πλούταρχου προέρχεται από χαμένο έργο του Έρμιππου έχει πράγματι γίνει στην έκδοση του 1927 της Cambridge Ancient History, αλλά  με τρόπο που δεν τράβηξε την προσοχή. Εκεί στον τόμο 5, περί της ακμής της Αθήνας, ο μεγάλος ιστορικός J.B. Bury έγραψε ένα κεφάλαιο που λέγεται «Η Εποχή των Φώτων» και περιλαμβάνει ένα τμήμα για τις «δίκες βλασφημίας» στην Αθήνα. Σ’ αυτό το τμήμα –εκτός από μια ανασκευαστική σημείωση για τον Πρωταγόρα, στην οποία θα ξαναγυρίσουμε αργότερα-  ο Bury επίσης πήρε κατά γράμμα όλες τις ιστορίες για δίκες ασέβειας.
       Αλλά στο τέλος το τόμου της CAH υπάρχουν «Σημειώσεις πάνω σε ειδικά σημεία χρονολογίας». Σε μια απ’ αυτές που λέγεται «Οι επιθέσεις εναντίον φίλων του Περικλή», διαβάζουμε: «Είναι πιθανόν η Ασπασία να διώχθηκε για ασέβεια (όπως αναφέρεται από τον Bury στη σελ. 383 του τόμου της CAH), αλλά το λεχθέν ότι ο κατήγορός της ήταν ο κωμικός ποιητής Έρμιππος, που πρόσθεσε την κατηγορία ότι ήταν η μαστροπός του Περικλή, μας κάνει να υποψιαζόμαστε ότι εδώ έχουμε απλώς τη φιλυποψία για την ελεύθερη σκέψη της Ασπασίας μαζί με τη βωμολοχία της κωμωδίας. Η ίδια κατηγορία περί μαστροπίας έχει αναφερθεί επίσης από τον Αριστοφάνη στους Αχαρνείς»8. Ο συγγραφέας του ανωτέρω είναι ο F.E. Adcock, ένας από τους τρεις εκδότες της Cambridge Ancient History, μαζί με τον Bury και τον S.A. Cook.
        Ο  Adcock συνέχισε λέγοντας ότι η κατηγορία του Πλούταρχου πως ο Περικλής ξεκίνησε τον πόλεμο για να αποστρέψει την προσοχή από τα προβλήματά του, «πρωταναφέρθηκε από τον Αριστοφάνη, δέκα χρόνια μετά την έκρηξη του πολέμου, στην Ειρήνη», και ήταν «καθαρά η επινόηση ενός κωμικού ποιητή που μάλιστα χαιρόταν ιδιαίτερα μ΄αυτό του το εύρημα».  Ακόμα λέει ότι «το θέμα πάρθηκε στα σοβαρά από κείνους που επιθυμούσαν να αμαυρώσουν το χαρακτήρα του Περικλή».

        Μήπως όμως υπάρχει πιθανότητα και το διάταγμα του Διοπείθη να πάρθηκε μέσα από κείμενο χαμένης κωμωδίας του Έρμιππου και να θεωρήθηκε σοβαρό για να αμαυρώσει τη φήμη της δημοκρατικής Αθήνας;  Το ερώτημα παραμένει ακόμα αναπάντητο. Ο Adcock καταλήγει ότι «το διάταγμα του Διοπείθη ήταν, αναμφίβολα, ιστορικό γεγονός». Δεν μας εξηγεί όμως γιατί «αναμφίβολα». 
   Μια θαυμάσια πρόσφατη εργασία της Mary R. Lefkowitj, The Lives of the Comic Poets, φτάνει σε διαφορετικό συμπέρασμα. «Η ιστορία ότι ο Έρμιππος κατηγόρησε την Ασπασία για ασέβεια», γράφει, «φαίνεται ότι απλώς αντιγράφει την πλοκή της σχετικής κωμωδίας». Θεωρεί ότι το διάταγμα του Διοπείθη ανήκει στην ίδια κατηγορία και υποθέτει ότι «οι δίκες ασέβειας έκαναν ιδιαίτερη αίσθηση» στους μεταγενέστερους συγγραφείς, «επειδή πρόσφεραν προηγούμενα για την καταδίκη του Σωκράτη»9
       Ο Πλούταρχος στον Βίο του Νικία, δίνει μια διαφορετική παραλλαγή για τη δίωξη ιδεών. Ο Νικίας ήταν ο προληπτικός στρατηγός, επικεφαλής της ναυτικής εκστρατείας της Σικελίας στα τελευταία χρόνια του Πελοποννησιακού Πολέμου. 
      Μια νυχτερινή ξαφνική έφοδος στην πόλη των Συρακουσών είχε σχεδιαστεί, «αλλά ακριβώς όταν όλα είχαν ετοιμαστεί και κανείς εχθρός δεν είχε πάρει είδηση», λέει ο Πλούταρχος, έγινε έκλειψη σελήνης. «Αυτό κατατρόμαξε τον Νικία και όλους όσοι ήταν αμαθείς ή προληπτικοί κι έτρεμαν σε κάτι τέτοιο». Ματαίωσε την επίθεση, ενώ θα μπορούσε να είχε πετύχει, και η εκστρατεία κατέληξε στην μεγαλύτερη αθηναϊκή καταστροφή στον πόλεμο.
      Ο Πλούταρχος αποδίδει αυτή την υποχώρηση σ’ ένα προσφιλές θέμα –το δεισιδαίμονα χαρακτήρα του αθηναϊκού δήμου, και την εχθρότητά του προς τις φιλοσοφικές και αστρονομικές μελέτες. Αν οι Αθηναίοι ήταν πιο εξελιγμένοι, δεν θα είχαν φοβηθεί από μια έκλειψη σελήνης.


                                        


 Πρωταγόρας ο σοφιστής. Η «δίωξή» του από την Αθήνα λόγω των ιδεών του αποτελεί απλώς μια ιστορική χάλκευση των φιλορωμαίων σωκρατοπλατωνικών εχθρών της δημοκρατίας. Έτσι, η προσοχή παρελκύεται πονηρά από την πραγματική κατηγορία που απαγγέλθηκε στον Σωκράτη και από τους πραγματικούς λόγους για τους οποίους καταδικάστηκε (σιωπηρή συνεργασία με την τυραννία των Τριάκοντα και διαπαιδαγώγηση τυραννίσκων και προδοτών της πόλης)  ώστε ο τελευταίος να παρουσιάζεται ως θύμα κάποιων δήθεν γενικότερων "διώξεων γνώμης" από τη "διεφθαρμένη" δημοκρατία.     

     
  Ο Αναξαγόρας, λέει ο Πλούταρχος, «ήταν ο πρώτος άνθρωπος που έδωσε γραπτά» μια λογική εξήγηση για τις εκλείψεις της σελήνης, αλλά η άποψή του «δεν ήταν σε μεγάλη υπόληψη» και κυκλοφορούσε μυστικά «μόνο ανάμεσα σε λίγους». Η διακριτικότητα ήταν αναγκαία, γιατί «οι άνθρωποι δεν μπορούσαν να ανεχθούν τους φυσικούς φιλοσόφους και τους “οραματιστές” ... υποβίβαζαν τη θεία δύναμη σε μη λογικές αιτίες, σε τυφλές δυνάμεις και σε αναγκαία περιστατικά». Σαν αποτέλεσμα αυτών των λαϊκών δοξασιών, συνεχίζει ο Πλούταρχος, «ακόμα και ο Πρωταγόρας εξορίστηκε, ο Αναξαγόρας με δυσκολία σώθηκε από φυλάκιση με παρέμβαση του Περικλή και ο Σωκράτης, παρ’ όλο που δεν είχε να κάνει με τέτοια θέματα, έχασε τη ζωή του»10
       Ο Πλούταρχος δεν εξηγεί γιατί ο Πρωταγόρας εξορίστηκε. Αλλά έναν αιώνα αργότερα, ο Διογένης Λαέρτιος δίνει στην ιστορία μελοδραματικές λεπτομέρειες. Κατά την εκδοχή του, το πρώτο βιβλίο που ο Πρωταγόρας τόλμησε να δώσει για δημόσια ανάγνωση λεγόταν  Περί Θεών. Στον πρόλογό του έγραφε: «Όσο για τους θεούς, δεν έχω τρόπο να γνωρίζω αν υπάρχουν ή αν δεν υπάρχουν. Γιατί υπάρχουν πολλά εμπόδια που αναστέλλουν τη γνώση και η σκοτεινότητα του προβλήματος και το βραχύβιον του ανθρώπου».
       Σύμφωνα με τον Διογένη Λαέρτιο, αυτό έριξε την Αθήνα σε φρενίτιδα. «Γι’ αυτή την εισαγωγή στο βιβλίο του», μας λέει, «οι Αθηναίοι τον εξόρισαν». Επίσης «έστειλαν έναν κήρυκα να κατασχέσει» το βιβλίο «απ’ όλους όσοι είχαν αντίγραφα στην κατοχή τους» και «έκαψαν τα έργα του στην αγορά»11.

     Μια αποκαλυπτική ανακολουθία θα ’πρεπε να είχε κάνει αυτό το μύθο αστήρικτο καιρό τώρα. Ο Διογένης Λαέρτιος λέει ότι ο Πρωταγόρας έκανε την ανάγνωσή του στο σπίτι του Ευρυπίδη. Οι Αθηναίοι είχαν συνηθίσει στα έργα του ν’ ακούνε όχι μόνο τον ήπιο σκεπτικισμό του Πρωταγόρα, αλλά κακολογίες για τους θεούς που ήταν κατάφωρα προσβλητικές, όπως οι περιφρονητικές παρατηρήσεις του Ίωνα για την εγκληματική ασέλγεια των ολυμπίων12, ή κατάφωρα αθεϊστικές, όπως η προσευχή της Εκάβης, όπου αναρωτιέται αν ο Δίας είναι απλά «μια ανάγκη που ενυπάρχει στη φύση ή ένα επινόημα του θνητού νου».
      Η τελική απάντηση σ’ αυτούς τους μύθους της Ρωμαϊκής Εποχής δίνεται από τον ίδιο τον Πλάτωνα, παρ’ όλο που το σημείο αυτό παραβλέφτηκε μέχρις ότου το πρόσεξε ο μεγάλος Σκοτσέζος κλασικιστής John Burnet, το 1914, στο βιβλίο του Greek Philosophy: Thales to Plato. Όλες οι ανοησίες για τον Πρωταγόρα στον Κικέρωνα, τον Πλούταρχο και τον Διογένη τον Λαέρτιο θα ’πρεπε να είχαν διαλυθεί αιώνες πριν, σύμφωνα με ένα απόσπασμα στο Μένωνα του Πλάτωνα. Ο Σωκράτης μιλάει στον μελλοντικό του κατήγορο, τον Άνυτο, που κάνει επίθεση κατά των σοφιστών –κι επομένως κατά του Σωκράτη επίσης- επειδή διαφθείρουν τους νέους.
       Ο Σωκράτης απαντάει ότι ένας απ’ αυτούς τους δασκάλους, ο Πρωταγόρας, «συσσώρευσε περισσότερα χρήματα με την τέχνη του απ’ όσα ο Φειδίας –τόσο διάσημος από τα ευγενή έργα που παρήγαγε- ή άλλοι δέκα γλύπτες μαζί». Και όμως προσθέτει ο Σωκράτης, «προκαλεί κατάπληξη το γεγονός ότι επιδιορθωτές υποδημάτων και καθαριστές ρούχων» δεν θα μπορούσαν «να μην αποκαλυφθούν σε τριάντα το πολύ μέρες, αν επέστρεφαν τα ρούχα ή τα παπούτσια σε χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι τα παρέλαβαν» και θα πέθαιναν της πείνας γρήγορα, ενώ για περισσότερα από σαράντα χρόνια ολόκληρη η Ελλάδα δεν μπόρεσε να καταλάβει ότι ο Πρωταγόρας διέφθειρε τις τάξεις του και έστελνε πίσω τους μαθητές του σε «χειρότερη κατάσταση απ’ ό,τι όταν τους παρέλαβε»! Ο Σωκράτης καταλήγει ότι ο Πρωταγόρας πέθανε στα εβδομήντα του και «διατηρεί αμείωτη ακόμα και σήμερα τη μεγάλη φήμη που απολάμβανε»14.

       Ο Burnet παρατήρησε ότι αυτή η αφήγηση στον Μένωνα είναι  «εντελώς ασυνεπής» με την αφήγηση του Διογένη του Λαέρτιου ότι ο Πρωταγόρας «διώχθηκε και καταδικάστηκε για ασέβεια» το 411 π.Χ., μόνο δώδεκα χρόνια πριν από τη δίκη του Σωκράτη. «Ο Πλάτων παρουσιάζει τον Σωκράτη», γράφει ο Burnet, «να λέει πράγματα που μας κάνουν να μην μπορούμε να πιστέψουμε ότι ο Πρωταγόρας καταδικάστηκε ποτέ για ασέβεια». Γιατί ο Σωκράτης στον Μένωνα «τόνισε ιδιαίτερα» το γεγονός ότι «το καλό όνομα του Πρωταγόρα παρέμεινε ακηλίδωτο μέχρι τν υποτιθέμενη χρονολογία του διαλόγου, μερικά χρόνια μετά το θάνατό του»15.
        Ο Burnet απέρριψε ως «ανόητη» την ιστορία του Διογένη Λαέρτιου, ότι οι αθηναϊκές αρχές μάζεψαν κι έκαψαν όλα τα αντίτυπα του βιβλίου, στο οποίο ο Πρωταγόρας εξέφραζε κάποιο σκεπτικισμό για τους θεούς. Επίσης ανέφερε αποσπάσματα από τον Θεαίτητο του Πλάτωνα και την Ελένη, του ρήτορα του τέταρτου (σημείωση Υπνοβάτη: π.Χ.) αιώνα Ισοκράτη, που δείχνουν ότι «το έργο διαβαζόταν ευρέως πολύ μετά το θάνατο του Πρωταγόρα»16.

      Αλλά είναι περίεργο που ο Burnet δεν είδε ότι τα λόγια που βάζει ο Πλάτων στο στόμα του Σωκράτη στον Μένωνα αντικρούουν όχι μόνο τους μύθους του Διογένη του Λαέρτιου αλλά κι εκείνους του Πλουτάρχου. Γιατί, αν ξαναγυρίσουμε στο απόσπασμα και το ξανακοιτάξουμε, θα δούμε ότι ο Σωκράτης δεν περιορίστηκε στο να υπερασπιστεί τον Πρωταγόρα, αλλά επεκτάθηκε και κάλυψε όλους τους δασκάλους που ο Άνυτος στιγμάτιζε ως σοφιστές. Τελείωσε το λόγο του, λέγοντας ότι δεν ήταν μόνο η «μεγάλη φήμη» του Πρωταγόρα που είχε παραμείνει «αμείωτη μέχρι σήμερα» αλλά «και πολλών άλλων που μερικοί απ’ αυτούς έζησαν πριν απ’ αυτόν κι άλλοι που ζουν ακόμα». Αυτό είναι εντελώς αταίριαστο με την αντίληψη για «δίωξη ιδεών και ελεύθερης σκέψης». 
   Ο Σωκράτης ρωτάει θριαμβευτικά τον Άνυτο: «Λοιπόν πρέπει να θεωρήσουμε, σύμφωνα με τα λεγόμενά σου, ότι εν επιγνώσει τους εξαπάτησαν και διέφθειραν τους νέους ή ότι δεν είχαν οι ίδιοι συναίσθηση; Πρέπει να συμπεράνουμε ότι αυτοί που τόσο συχνά λέγονται σόφιστοι των ανθρώπων είναι τόσο παράφρονες;»
      Η απάντηση του Άνυτου σ’ αυτές τις καινούριες ερωτήσεις είναι επίσης αποκαλυπτική. «Παράφρονες! Όχι αυτοί, Σωκράτη, μάλλον οι νεαροί μας που πληρώνουν χρήματα, κι ακόμα περισσότερο οι συγγενείς τους που τους εμπιστεύονται στη φροντίδα τους· και περισσότερο απ΄όλους οι ίδιες οι πόλεις που τους επιτρέπουν να μπαίνουν και δεν τους εξορίζουν, είτε είναι ξένοι είτε είναι πολίτες»17.  Αυτό δείχνει ότι η Αθήνα –κι άλλες ελληνικές πόλεις- ήταν  πολύ ανεκτική με τους σοφιστές. Θα ήταν περίεργη αυτή η απάντηση, αν η Αθήνα είχε πράγματι λίγα μόλις χρόνια νωρίτερα διώξει τον Πρωταγόρα από την πόλη, είχε κάψει όλα τα αντίτυπα του βιβλίου του στην αγορά και είχε περάσει ένα «διάταγμα του Διοπείθη» που εξαπέλυσε γενική επίθεση κατά των φιλοσόφων.

      Αλλά το πιο οξυδερκές συμπέρασμα του Burnet από τον Μένωνα δεν είχε παρά μικρή απήχηση στους κλασικούς φιλολόγους. Δεκατρία χρόνια αργότερα ο Bury, στην Cambridge Ancient History ξανάπε τους παλιούς μύθους για τον Πρωταγόρα, αν και πρόσθεσε μια υποσημείωση που λέει: «Βλέπε του Burnet Greek Philosophy I, σ. 111 κ.ε. όπου εκτίθενται λόγοι απόρριψης της ιστορίας, με την οποία ο γράφων είναι διατεθειμένος να συμφωνήσει».
      Όμως, αν οι παρατηρήσεις του Burnet είχαν γίνει δεκτές και κατέληγαν σε λογικό συμπέρασμα, τότε η «Εποχή των Φώτων» δεν ήταν επίσης  -όπως επέμενε ακόμα ο Bury- εποχή δίωξης ιδεών και «δικών βλασφημίας». Ακόμα και τώρα, ενώ οι απόψεις του Burnet για τη δίωξη του Πρωταγόρα είναι γενικά αποδεκτές, η υπόλοιπη αφήγηση για τη δίωξη ιδεών θεωρείται ακόμα από πολλούς λογίους ιστορικό γεγονός. Οι λόγιοι, όπως κι οι δημοσιογράφοι, είναι απρόθυμοι να αφήσουν μια καλή ιστορία, εφόσον προέρχεται από κάποια πηγή, όσο κι αν αυτή είναι επισφαλής.


                                  


 Αναξαγόρας ο σοφιστής (από τοιχογραφία στο Πανεπιστήμιο Αθήνας). Άλλο ένα δήθεν θύμα «διώξεων» στην κλασική Αθήνα. Οι ρωμαιόφιλοι σωκρατοπλατωνικοί κοπτορράπτες ουσιαστικά ξαναέγραψαν τη βιογραφία του με στόχο να συκοφαντήσουν την αθηναϊκή δημοκρατία, ως διώκτρια φιλοσόφων. Έτσι, η προσοχή παρελκύεται πονηρά από την πραγματική κατηγορία που απαγγέλθηκε στον Σωκράτη και από τους πραγματικούς λόγους για τους οποίους καταδικάστηκε (σιωπηρή συνεργασία με την τυραννία των Τριάκοντα και διαπαιδαγώγηση τυραννίσκων και προδοτών της πόλης)  ώστε ο τελευταίος να παρουσιάζεται ως θύμα κάποιων δήθεν γενικότερων "διώξεων γνώμης" από τη "διεφθαρμένη" δημοκρατία.       



     Ας πάμε τώρα στον άλλο διάσημο φιλόσοφο που είχε υποτίθεται πέσει κι αυτός θύμα της δίωξης ιδεών. Οι επόμενοι αιώνες μας δίνουν πολλές διαφορετικές ιστορίες για τον Αναξαγόρα.
    Η πρώτη διασωθείσα πηγή για δίκη του Αναξαγόρα είναι ο ιστορικός Διόδωρος ο Σικελός, που έγραψε, στις μέρες του Ιουλίου Καίσαρα και του Αυτοκράτορα Αυγούστου. Λέει την ίδια ιστορία με τον Πλούταρχο –ότι ο Περικλής άρχισε τον Πελοποννησιακό Πόλεμο για να αποστρέψει την προσοχή από τις σκανδαλώδεις κατηγορίες ενατίον μερικών φίλων του. Προσθέτει ότι «ο σοφιστής Αναξαγόρας, που ήταν δάσκαλος του Περικλή, ψευδώς είχε κατηγορηθεί» για ασέβεια στην ίδια υπόθεση18. Ο Διόδωρος το θεωρεί ως δεδομένο ότι η κωμωδία μπορεί να θεωρηθεί ιστορία, γιατί αφελώς αναφέρει ως απόδειξη, ότι «το αναφέρει ακόμα κι ο Αριστοφάνης», και παραπέμπει στους στίχους 603-606 του αντιπολεμικού έργου Ειρήνη. Τελικά όμως ο Αναξαγόρας δεν αναφέρεται ούτε σ’ αυτό το έργο ούτε σε παρόμοια αποσπάσματα για την αρχή του Πελοποννησιακού Πολέμου στους Αχαρνείς. Η αναφορά του Διόδωρου στον Αναξαγόρα ίσως προέρχεται από την ίδια χαμένη κωμωδία του Έρμιππου, που ο Πλούταρχος φαίνεται να έχει υπόψη.

      Αν είχε υπάρξει κατηγορία ασεβείας κατά του Αναξαγόρα, θα περιμέναμε κάποια νύξη στον Κικέρωνα, που έγραψε λίγο νωρίτερα από τον Διόδωρο. Υπάρχουν πολλές αναφορές στον Αναξαγόρα στις φιλοσοφικές εργασίες του Κικέρωνα, και σε δύο του δοκίμια για τη ρητορική αποδίδει την ευγλωττία του Περικλή στη διδασκαλία του Αναξαγόρα19. Αλλά πουθενά δεν λέει ότι αυτή η διδασκαλία δημιούργησε πρόβλημα σε κάποιον από τους δύο.
      Μια πλούσια συλλογή από μύθους για τον Αναξαγόρα έχει συλλέξει ο Διογένης Λαέρτιος, τον τρίτο μ.Χ. αιώνα. Περιέχει ένα ανακάτεμα από χρονολογικές και άλλες ανακολουθίες, που οι λόγιοι ακόμα προσπαθούν να βάλουν σε κάποια σειρά.
     «Για τη δίκη του Αναξαγόρα», γράφει, «υπάρχουν διάφορες αφηγήσεις». Μας παρέχει τέσσερεις. Η μία φέρει τον Αναξαγόρα να έχει καταδικαστεί για ασέβεια, αλλά ο Περικλής τον απάλλαξε με ένα πρόστιμο και ένα διάταγμα εξορίας. Η δεύτερη παραλλαγή έλεγε ότι είχε καταδικαστεί για προδοτικές σχέσεις με την Περσία και γλίτωσε τη θανατική ποινή φεύγοντας. Κατά την τρίτη αφήγηση, ήταν στη φυλακή περιμένοντας εκτέλεση, όταν ο Περικλής εκφώνησε έναν συγκινητικό λόγο, ανακοινώνοντας ότι ο ίδιος ήταν μαθητής του Αναξαγόρα και ικέτευσε να ελευθερωθεί ο δάσκαλός του, πράγμα που έγινε –αλλά ο Αναξαγόρας «δεν μπορούσε να ανεχτεί τις προσβολές που είχε υποστεί και αυτοκτόνησε». Κατά την τέταρτη παραλλαγή ο Περικλής συνόδευσε τον Αναξαγόρα στο δικαστήριο, και ήταν «τόσο αδύνατος και καταβεβλημένος» που αθωώθηκε «όχι τόσο για την ίδια την υπόθεση», αλλά γιατί οι δικαστές τον λυπήθηκαν20. Όλοι οι συγγραφείς που αναφέρονται από τον Διογένη, εκτός από έναν, είναι Αλεξανδρινοί του τρίτου αιώνα π.Χ. Ένας απ’ αυτούς, ο Σάτυρος, είναι περιβόητος, γιατί χρησιμοποίησε όχι μόνο την αττική κωμωδία αλλά και την τραγωδία σαν να ήταν ιστορικά γεγονότα, όπως έκανε και στον Βίο του Ευριπίδη
   Η πιο πλήρης εξέταση αυτών και άλλων αρχαίων αφηγήσεων, συμπεριλαμβανομένων λεπτομερειών που προστέθηκαν από τους Πατέρες της Εκκλησίας που ήθελαν πολύ να καταδικάσουν τους ειδωλολάτρες για μισαλλοδοξία, βρίσκεται σε μια ασυνήθιστη αλλά παραμελημένη εργασία, Anaxagoras and the Birth of Physics του Daniel E. Gershenson και Daniel  A. Greenberg. Σ’ αυτή ο εκλιπών Ernest Nagel του Columbia ανέθεσε σ’ ένα φυσικό κι έναν κλασικό να γράψουν τον εναρκτήριο τόμο μιας ιστορίας της φυσικής. 
   Όλες οι αρχαίες αναφορές στη ζωή και την εργασία του, μέχρι και τον σχολιαστή του Αριστοτέλη τον Simplicius στον έβδομο μ.Χ. αιώνα, έχουν μεταφρασθεί και αναλυθεί σ’ αυτή την εργασία. Η κατάληξη είναι ότι «η δίκη... είναι ένας επιμένων ιστορικός μύθος, βασισμένος σε καλή ανακατασκευή... λόγω του ότι τον προβάλλει με θεαματικό τρόπο ως τον πρώτο μάρτυρα της επιστήμης και ως τον πρόδρομο του Σωκράτη»21.

       Σίγουρα, αν η ιστορία ήταν κάτι περισσότερο από ένα μεταγενέστερο μύθο, αυτή η απόψη που λέει ότι η υπόθεση ήταν πρόδρομος της υπόθεσης του Σωκράτη, θα είχε αναφερθεί απ’ αυτούς που έζησαν τη δίκη του τελευταίου ή που έγραψαν γι’ αυτή στα χρόνια μετά το θάνατό του. Αλλά δεν υπάρχει αναφορά για δίωξη του Αναξαγόρα ούτε στον Θουκυδίδη ούτε στον Ξενοφώντα ή στον Πλάτωνα. 
       Η σιωπή ενός συγγραφέα μπορεί να έχει πολλές πιθανές εξηγήσεις, αλλά η σιωπή όλων των «συγχρόνων» δεν μπορεί να παραβλεφθεί τόσο εύκολα. Η πιο εντυπωσιακή είναι αυτή του Θουκυδίδη. Ο Περικλής είναι ο ήρωας της ιστορίας του, αλλά δεν αναφέρει καμιά σκευωρία εναντίον του Περικλή μέσω φίλων του, όπως η Ασπασία και ο Αναξαγόρας. Ούτε σαν πρώτος «επιστήμων» ιστορικός ασχολείται με τις σκανδαλώδεις και σέξι εξηγήσεις για το πώς άρχισε ο Πελοποννησιακός Πόλεμος22.
       Η σιωπή του Θουκυδίδη, που ήταν υπέρ του Περικλή, ταιριάζει με τη σιωπή του Πλάτωνα και του Ξενοφώντα που ήταν κατά του Περικλή. Ο Ξενοφών αποδίδει στον Σωκράτη τις ίδιες αντιδραστικές απόψεις για την αστρονομία μ’ αυτές του Διοπείθη. Φτάνει στο σημείο να αναφέρει ότι ο Σωκράτης είπε πως «αυτός που ανακατεύεται» στη μελέτη των ουρανίων σωμάτων «κινδυνεύει να χάσει τη διανοητική του υγεία εντελώς, σαν τον Αναξαγόρα, που περηφανεύτηκε για την εξήγηση που έδωσε ο ίδιος για τη θεία μηχανή»23.
     Αλλά ο Ξενοφών ποτέ δεν αναφέρει καμία δίωξη κατά του Αναξαγόρα ή κανένα διάταγμα που θα καθιστούσε παράνομη μια τέτοια αστρονομική μελέτη.
   

      Στον Πλάτωνα, ο Αναξαγόρας συζητιέται περισσότερο και συχνότερα από κάθε άλλον φιλόσοφο και υπάρχουν πολλά μέρη που θα περίμενε κανείς κάποια αναφορά για την κατηγορία του, αν είχε πραγματικά συμβεί. Στον Φαίδρο, ο Σωκράτης αποδίδει στον Αναξαγόρα του Περικλή την «υψηλοφροσύνη»24 και την επιδεξιότητα στην ομιλία, αλλά δεν λέει ότι αυτή η σχέση δημιούργησε αργότερα στον Περικλή πολιτικές δυσκολίες. Στον Γοργία, ο Σωκράτης λέει ότι ο Περικλής ήταν κακός «ποιμήν» ως πολιτικός, επειδή κατέστησε το «κοπάδι» του χειρότερο απ’ ό,τι το βρήκε25. Ο Σωκράτης υποστήριζε ότι οι Αθηναίοι στα τελευταία χρόνια της ζωής του «μόνο που δεν καταδίκασαν σε θάνατο» τον Περικλή για υπεξαίρεση! Εδώ η ιστορία του Πλούταρχου για την επίθεση κατά της Ασπασίας και του Αναξαγόρα –αν ήταν αλήθεια- θα είχε δώσει μια άλλη δραματική απόδειξη για το πόσο άστατος και σκοτισμένος μπορούσε να είναι ο αθηναϊκός δήμος.
      Στον Φαίδωνα, ο Σωκράτης λέει στους μαθητές του πώς ενθουσιάστηκε σαν νέος, όταν πρωτοσυνάντησε στον Αναξαγόρα την ιδέα ότι είναι ο νους μάλλον παρά οι τυφλές υλικές δυνάμεις που θέτουν το σύμπαν σε κίνηση· δεν προσθέτει ότι ο Αναξαγόρας, σαν και τον ίδιο, είχε γίνει θύμα της εχθρότητας των Αθηναίων για φιλοσοφική αναζήτηση.
      Στον Κρίτωνα οι μαθητές θα μπορούσαν να υποστηρίξουν ότι ο Σωκράτης θα ’πρεπε ν’ ακολουθήσει το παράδειγμα του Αναξαγόρα και να φύγει από την Αθήνα, ιδρύοντας σχολή κάπου αλλού, όπως έκανε ο Αναξαγόρας στην Λάμψακο.
      Η Απολογία είναι το μέρος που θα περίμενε κανείς περισσότερο από αλλού ότι θα αναφερόταν μια δίωξη του Αναξαγόρα. Ο Burnet, προβάλλοντας το επιχείρημα για τη δυσπιστία του στην ιστορία της διώξηςτου Πρωταγόρα, λέει: «Επιπλέον, δεν υπάρχει καμία αναφορά για καμία κατηγορία του Πρωταγόρα στην Απολογία, παρ’ όλο που μια τέτοια αναφορά θα ήταν αναπόφευκτη αν είχε ποτέ γίνει. Ο Σωκράτης πρέπει να γυρίσει πίσω στη δίκη του Αναξαγόρα, για να βρει μια ανάλογη με τη δική του υπόθεση. Επομένως, είναι ασφαλέστερο να απορρίψουμε την ιστορία τελείως»26.

   Αλλά το ίδιο συμπέρασμα από τη σιωπή του Σωκράτη βγαίνει εξίσου έντονα και για τον Αναξαγόρα. Ο Σωκράτης πουθενά δεν αναφέρει δίκη του Αναξαγόρα σαν «ανάλογη με τη δική του υπόθεση». Αναφέρεται πράγματι ο Αναξαγόρας, αλλά με τελείως διαφορετική σχέση και για τελείως διαφορετικό λόγο. Το όνομά του εμφανίζεται στη συζήτηση ανάμεσα στον Σωκράτη και τον κατήγορό του, τον Μέλητο. Ο Σωκράτης μεταφέρει το επίκεντρο της προσοχής από την πραγματική διατύπωση της κατηγορίας, παγιδεύοντας τον όχι και τόσο έξυπνο Μέλητο στο να τον κατηγορεί για αθεϊσμό. «Με κατηγορείς, λοιπόν» τον ρωτάει, «ότι δεν τιμώ και δεν πιστεύω τους θεούς που πιστεύει η πόλη αλλά άλλους» -η πραγματική κατηγορία της καταγγελίας- «ή ότι δεν πιστεύω καθόλου σε θεούς και το διδάσκω αυτό και σ’ άλλους ανθρώπους;». Ο απρόσεκτος Μέλητος απαντάει: «Ακριβώς αυτό λέω, ότι δεν πιστεύεις σε θεούς καθόλου». Τότε ο Σωκράτης λέει: «Με ξαφνιάζεις, Μέλητε!... Δεν πιστεύω ότι ο ήλιος και η σελήνη είναι θεοί, όπως πιστεύουν και οι άλλοι άνθρωποι;» Ο Μέλητος απαντάει: «Όχι, μα τον Δία, άνδρες δικαστές, αφού λέει ότι ο ήλιος είναι λίθος και η σελήνη γη».
       Ο Σωκράτης χαίρεται μ’ αυτή την απάντηση. Τη βλέπει σαν ευκαιρία να εκθέσει τον Μέλητο στο δικαστήριο, σαν ένα αδαή που βρίσκεται σε σύγχυση. «Νομίζεις ότι κατηγορείς τον Αναξαγόρα, φίλε μου Μέλητε», τον ρωτάει, «και τόσο πολύ καταφρονείς αυτούς τους κυρίους (δηλαδή τους δικαστές) και τους νομίζεις τόσο άσχετους από γράμματα (απείρους γραμμάτων) ώστε να μην γνωρίζουν ότι τα βιβλία του Αναξαγόρα του Κλαζομένιου είναι γεμάτα με τέτοια λόγια;»

     Ο Σωκράτης συνεχίζοντας λέει ότι οι νέοι που κατηγορείται ότι παρασύρει με τέτοιες αντιθρησκευτικές ιδέες για τον ήλιο και τη σελήνη μπορούν ν’ αγοράσουν το βιβλίο του Αναξαγόρα «με μία δραχμή στην ορχήστρα και να κοροϊδεύουν τον Σωκράτη, αν προσποιείται ότι είναι δικές του αυτές οι ιδέες, ιδιαιτέρως όταν είναι τόσο άτοπες!»27 Η λέξη ορχήστρα δεν σήμαινε μόνο το μπροστά μέρος του θεάτρου όπου ο χορός «ορχείτο» αλλά και ένα ανοιχτό μέρος κοντά στην αγορά, όπου πουλούσαν βιβλία και άλλα είδη.
      Αυτή η αναφορά του Σωκράτη μας δίνει μια εικόνα της Αθήνας τελείως διαφορετική απ’ αυτήν του Πλούταρχου – όχι μιας φαντασμένης πόλης, όπου τα έργα ενός ορθολογιστή φιλοσόφου καίγονταν στην πυρά, αλλά μιας πόλης όπου τέτοια βιβλία πουλιόνταν ελεύθερα και διαβάζονταν πολύ. Ο Σωκράτης εδώ κάνει μια λεπτή φιλοφρόνηση στους δικαστές του για την κοσμικότητα και την ανοιχτομυαλιά τους.
     Αν, αντίθετα, ο Αναξαγόρας και ο Πρωταγόρας και άλλοι ελεύθερα σκεπτόμενοι άνθρωποι είχαν πράγματι διωχθεί για τις απόψεις τους, μια τέτοια φιλοφρόνηση θα ήταν εντελώς άτοπη. Θα είχε επιτεθεί στους Αθηναίους για τη μισαλλοδοξία τους. Δεν θα είχε μιλήσει σε τόσο ελαφρύ τόνο, αν και ο Αναξαγόρας είχε τη ίδια τραγική μοίρα. 

      Σημειώσεις

  1. E.R. Dodds, The Greeks and the Irrational.
  2. Dictionary of the History of Ideas, Philip Weiner.
  3. Αριστοφάνης, Ιππείς.
  4. Πλούταρχος, Βίος Περικλέους.
  5. Θουκυδίδης.
  6. Πλούταρχος, Βίος Περικλέους.
  7. Αριστοφάνης, Αχαρνής.
  8. Cambridge Ancient History.
  9. Mary R. Lefkowitz, The Lives of the Greek Poets.
10. Πλούταρχος, Βίος του Νικία 23. Ο ίδιος ο Πλούταρχος δεν ήταν από τους πολύ φωτισμένους. Ως ιερέας των Δελφών και πλατωνιστής δεν αισθανόταν και πολύ άνετα με τις ορθολογιστικές θεωρίες για τις κινήσεις των ουρανίων σωμάτων. Αυτό φαίνεται στο τελικό του σχόλιο: «Δεν ήταν παρά πολύ αργότερα που η ακτινοβόλα φήμη του Πλάτωνα, λόγω της ζωής που ζούσε, και λόγω του ότι υπέταξε ην αναγκαιότητα του φυσικού κόσμου σε θείες και εξουσιαστικές αρχές, εξαφάνισε τη μορφή απ’ αυτές τις ιδέες κι έδωσε ελεύθερο δρόμο για την επιστήμη». Στην πραγματικότητα ο Πλάτων θεωρούσε τα ουράνια σώματα θεούς. Το να τα μεταχειρίζεται κανείς ως υλικά αντικείμενα εθεωρείτο αθεϊσμός στους Νόμους και ήταν αξιόποινη πράξη.
11.Μια πιο απλή εκδοχή της ίδιας ιστορίας είχε εμφανιστεί νωρίτερα στην πραγματεία του Κικέρωνα περί θεών, de Natura Deorum
12. Ευριπίδης, Ίων.
13. Ευριπίδης, Τρωάδες.
14. Μένων.
15. John Burnet, Greek Philosophy: Thales to Plato.
16. Ένθ. αν., Θεαίτητος, Ελένη.
17. Μένων.
18. Διόδωρος Σικελός.
19. Για αναφορές στον Αναξαγόρα στο φιλοσοφικό έργο του Κικέρωνα, βλέπε Academica, Tusculan Disputations, de Natura Deorum. Για αναφορές στα δοκίμιά του βλέπε de Oratore…  και Brutus.
20. Διογένης Λαέρτιος.
21. D. E. Gershenson, D. A. Greenberg, Anaxagoras and the Birth of Physics.
22. O Α.W. Gomme, στο άρθρο του για τον Περικλή στο OCD, θεωρεί τις ιστορίες για την επίθεση κατά του πολιτικού μέσω των φίλων του, Ασπασίας, Αναξαγόρα και Φειδία – και το διάταγμα του Διοπείθη- ως ιστορικά γεγονότα. Θα του ζητούσαμε κάποια εξήγηση γιατί ο Θουκυδίδης δεν τις αναφέρει. Στο μεγάλο Historical Comentary on Thucydides, o Gomme γράφει ένα εξασέλιδο δοκίμιο για τις «Διώξεις του Περικλή και των Φίλων του». Αλλά, προς απογοήτευσή μας δεν προσφέρει άλλη εξήγηση, εκτός από μια σαρωτική φράση –«για όλα αυτά ο Θουκυδίδης ήταν σκόπιμα σιωπηλός» (184, η υπογράμμιση προστέθηκε). Εξετάζοντας την ιστορία του Πλούταρχου, ότι ο κωμικός ποιητής Έρμιππος δίωξε την Ασπασία, ο Gomme αναγνώρισε πράγματι ότι, παρ’ όλο που «τίποτα δεν θα εμπόδιζε» έναν κωμικό ποιητή ν’ ασκήσει δίωξη κατά της Ασπασίας, «υπάρχει μια φυσική υποψία ότι είναι παρεξήγηση κι ότι ο Έρμιππος της επετέθη σε μια κωμωδία».
23. Απομνημονεύματα.
24. Φαίδρος.
25. Γοργίας.
26. Burnet, Greek Philosophy.
27. Πλάτων, Απολογία.

                                                                                                I. F. STONE 







25 σχόλια:

  1. Καταπληκτικό άρθρο που βάζει πολλά πράγματα στην θέση τους και σίγουρα θα κάνει πολλούς να αναθεωρήσουν τις απόψεις τους για την Αθήνα της εποχής...αυτό ισχύει και για εσένα αγαπητέ Υπνοβάτη.

    Καλημέρα!

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ποιό είναι "αυτό που ισχύει και για εμένα";
      Ποιές απόψεις μου για την Αθήνα της εποχής θα με κάνει το κείμενο (που ο ίδιος αναδημοσίευσα) να αναθεωρήσω;(!)

      Διαγραφή
  2. Δεν θυμάμαι σε ποιο άρθρο ήταν ακριβώς αλλά μου έχει μείνει φωτογραφικά αποτυπωμένο στην μνήμη μου, η αναφορά σου περί το κάψιμο των βιβλίων του Πρωταγόρα στην αρχαία Αθήνα.

    Κάνω λάθος ?

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Ναι.
      Δεν έχω αναφέρει (ούτε φυσικά πιστέψει) ποτέ κάτι τέτοιο. Ίσως εννοείς το άρθρο για την αθεΐα στην αρχαία Ελλάδα (http://hypnovatis.blogspot.gr/2012/09/blog-post_5180.html), όπου αναφέρω τα θρυλούμενα περί ιδεολογικών διώξεων στην αρχαία Αθήνα (όπως άλλωστε ήμουν δεοντολογικά υποχρεωμένος), αλλά εκφράζοντας πολλές επιφυλάξεις. Πάντως δεν ανέφερα τίποτα περί καψίματος βιβλίων.

      Διαγραφή
  3. Σε αυτά τα 2 σου παλαιά άρθρα αφήνεις ανοιχτό το ενδεχόμενο και ουσιαστικά παίρνεις θέση ότι πράγματι υπήρχε δίωξη ιδεών στην αρχαία Αθήνα. Εγώ τουλάχιστον όταν τα είχα διαβάσει τότε έτσι κατάλαβα.

    http://hypnovatis.blogspot.gr/2013/01/blog-post_17.html

    "Ωστόσο, ακόμα κι έτσι η θρησκεία είχε δεχθεί ένα ανεπανόρθωτο πλήγμα αξιοπιστίας. Μετά την ανακάλυψη της αθεΐας η θρησκεία δεν θα μπορούσε πλέον να παραμείνει η ίδια. Η θρησκευτική παλινδρόμηση, που ακολούθησε μετά από την φυγή (διωγμό;) των Σοφιστών από την Αθήνα είχε σαν κύριο φορέα της μια συλλογική συνείδηση, που δεν μπορούσε να κάνει χωρίς τα πρότερα σημεία αναφοράς της (θεοί), που τής ενέπνεαν κάποια ασφάλεια. Και σαν κύριο διανοητικό εκφραστή της ανέδειξε αργότερα έναν στοχαστή του ελληνικού φιλοσοφικού περιθωρίου, τον Πλάτωνα."

    http://hypnovatis.blogspot.gr/2012/09/blog-post_5180.html

    "Κατά τον Αναξαγόρα από τις Κλαζομενές ο Ήλιος δεν είναι παρά «λίθος διάπυρος» και η Σελήνη δεν είναι αυτόφωτη αλλά, αντανακλά το ηλιακό φως, απόψεις, που λέγεται, ότι προκάλεσαν τη δικαστική δίωξή του. Απέφυγε –σύμφωνα με όχι και πολύ αξιόπιστες πηγές- την θανατική καταδίκη μόνο χάρις στην παρέμβαση του φίλου του Περικλή αλλά, υποχρεώθηκε να εγκαταλείψει την Αθήνα [4]. Η περιρρέουσα σοφιστική ατμόσφαιρα είχε καταστήσει εμφανή και την υποκρισία κάποιων αρχομανών: μια ομολογία για την προέλευση της θρησκείας, που έχει ιδιαίτερη σημασία αφού προέρχεται από άνθρωπο της στυγνής εξουσίας (τον, μαθητή του Σωκράτη, τύραννο Κριτία), περιγράφει απροκάλυπτα τη θρησκεία ως πολιτική επινόηση για να ενσταλαχθεί ο εσωτερικός φόβος στους υπηκόους! (Σίσυφος 25, 9 κ.ε.)."

    "Πρωταγόρας, ο σοφιστής, που με μια μόνο φράση «προσγείωσε» ανώμαλα και μια για πάντα, τους «μεταφυσικούς» όλων των εποχών. Δεν είναι ανεξήγητο, που δεν έχει διασωθεί τίποτε από όσα έγραψε.
    Η περίφημη ρήση του Πρωταγόρα από το –χαμένο από την αρχαιότητα- βιβλίο του Περί θεών («σχετικά με τους θεούς δεν μπορώ να εξακριβώσω αν υπάρχουν ή όχι, ή ποιά είναι η μορφή τους, γιατί είναι πολλά τα πράγματα που εμποδίζουν να τούς γνωρίσουμε, η αβεβαιότητα και το βραχύ του βίου» [5]) είναι αντιπροσωπευτική περίπτωση αγνωστικισμού, που βγάζει άχρηστη και χάσιμο χρόνου (τουλάχιστον για τον επιστήμονα) κάθε θεολογική αναζήτηση."

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  4. Συμπάθα με αν κάνω λάθος μπορεί και να το διάβασα αλλού για το κάψιμο των βιβλίων. Γενικά εγώ συμφωνώ μαζί σου και ήθελα να επισημάνω με το πρώτο μου σχόλιο ότι με αυτό το άρθρο ξεκαθαρίζει το τοπίο ακόμα και σε εμάς τους ίδιους που είχαμε τις επιφυλάξεις μας όπως και εσύ ο ίδιος αναφέρεις.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Το βέβαιο είναι ότι οι Σοφιστές μετά τον πελοποννησιακό πόλεμο έχουν διαπιστωμένα εγκαταλείψει την Αθήνα. Η επίσημη εκδοχή είναι ότι αυτό οφειλόταν σε διωγμό τους, κάτι που ήμουν υποχρεωμένος να το αναφέρω, πριν αναφέρω τις επιφυλάξεις μου (δες τις υποσημειώσεις, αλλά και τις αμφιβολίες μου στο κυρίως κείμενο).
      Πιθανότατα έφυγαν γιατί η πόλη σπαρασσόταν από τον κοινωνικό πόλεμο, κάτι που δεν ανέφερα εκεί γιατί απλώς δεν είχε να κάνει με το θέμα. Φυσικά μερικές δεκαετίες μετά η Αθήνα είχε ξαναγίνει ο αγαπημένος τόπος όλων των μή αθηναίων διανοουμένων.

      Σχετικά με την παλινδρόμηση στη θρησκεία, αυτή είναι γεγονός. Η αθεΐα δεν ξανασήκωσε ποτέ κεφάλι, όσο πριν. Όσο για τη δημόσια τήρηση των εξωτερικών τύπων της λατρείας ήταν "αγράφως" υποχρεωτική (πάντα ήταν) για λόγους κοινωνικής συνοχής (φυσικά από εκεί και μετά ο καθένας μπορούσε να πιστεύει, να λέει και να γράφει ό,τι ήθελε).

      Τις φαντασιοκοπίες περί καψίματος βιβλίων τις επινοεί μάλλον ο Διογένης Λαέρτιος. Οι σχετικές πληροφορίες υπάρχουν σε αυτή την ανάρτηση.
      Mάλλον εδώ τις είδες :)

      Διαγραφή
    2. Ναι θα συμφωνήσω, μόνο που με το θέμα της θρησκείας έχω τις επιφυλάξεις μου. Η Ελληνική θρησκεία, αν μπορούμε να την αποκαλούμε "θρησκεία", ήταν αθεϊστική από μόνη της. Διαβάζοντας διάφορα έργα, από την θεογονία του Ησιόδου έως και τα τελευταία θεατρικά έργα, σου αφήνει την εντύπωση της εξελικτικής κοσμοαντίληψης μέσω της γνώσης. Είναι πολύ λεπτό το θέμα και χρήζει πολλών ετών έρευνας. Το ότι το ξεπατώσανε το θέμα κατόπιν οι νομάδες της ερήμου είναι γνωστό και εκεί εμπίπτει και το μέγα μπέρδεμα κατά την γνώμη μου.

      Θέλω να μου πεις την άποψή σου πάνω στον Διογένη τον Λαέρτιο, όπου αναφέρει ότι οι Αθηναίοι εκδικήθηκαν τους διώκτες-κατήγορους του Σωκράτη μετά τον θάνατό του εφόσον αντιλήφθηκαν το λάθος τους. Είναι αλήθεια αυτό ή άλλη μια παπάτζα του Λαέρτιου ? Γιατί αν αυτό είναι αλήθεια τότε τι πραγματικά έγινε με τον Σωκράτη? Θέλω να πω δηλαδή ότι αν τον δικάσανε ως αγύρτη και λαοπλάνο τι άλλαξε μετά και το μετανιώσανε έτσι ώστε να διώξουν τους διώκτες του ??

      Διαγραφή
    3. Η ελληνική θρησκεία είναι πολλά πράγματα. Είναι ο πανθεϊσμός/υπόθεση εργασίας των φιλοσόφων της Ιωνίας (που δεν θεωρεί αναγκαία τη λατρεία, άρα θα μπορούσες να τον πεις "αθεϊστικό"), είναι η μαντική και τα μυστήρια (που είχαν διακωμωδηθεί από την κλασική αρχαιότητα και τα οποία είναι θρησκεία με όλη τη σημασία της λέξης - και μάλιστα του πιο σκοταδιστικού είδους), είναι η διακωμωδημένη θρησκεία των ποιητών, είναι η σωβινιστική θρησκεία της πόλης (το προτελευταίο στάδιο κατάπτωσης της ελληνικής θρησκείας), είναι η θεοποίηση των μακεδόνων βασιλιάδων (το τελευταίο στάδιο κατάπτωσής της), είναι η ελληνιστική θρησκεία του επικουρισμού (που δεν θεωρεί ότι οι θεοί ενδιαφέρονται, ή επεμβαίνουν στα ανθρώπινα - και που επίσης θα μπορούσες να την πεις "αθεϊστική" επί της ουσίας), είναι η θρησκεία των στωικών (που δέχονται ... τη "θεία πρόνοια", κάτι που την κάνει εξίσου θρησκεία με τον χριστιανισμό), είναι η θρησκεία των σωκρατοπλατωνιστών (με τα πρώιμα καθαρτήρια και τις άλλες δεισιδαιμονίες) κ.λπ.
      Νομίζω ότι η ελληνική θρησκεία ανέπτυξε πάμπολλες αιρέσεις (όπως άλλωστε όλες οι θρησκείες) ώστε να μπορεί να ισχυριστεί κάποιος ότι βρήκε "τί είναι". Οι ίδιοι οι έλληνες την αμφισβήτησαν και ο επιστημονικός ορθολογισμός τους την αποδόμησε ("ξεπάτωσε") ανεπανόρθωτα (και όχι "οι νομάδες της ερήμου"). Ήταν "τελειωμένη" από τους έλληνες πολύ πριν έρθουν οι ρωμαίοι κι ο χριστιανισμός.
      Το να ασχολούμαστε μαζί της έστω και σαν "εξελικτική κοσμοαντίληψη μέσω της γνώσης" (αν και δεν πολυκαταλαβαίνω τί εννοείς) το βρίσκω γραφική απόπειρα νεκρανάστασης καθαρά θρησκειακού τύπου. Δεν υπάρχει κάτι να κάνουμε με αυτήν, που να μην μπορούμε να το κάνουμε πολύ καλύτερα με κάτι άλλο.
      Εκτός ίσως από ένα: παραμένει άφθαστη σαν μυθολογία, ή σαν καλλιτεχνική έμπνευση.

      Σχετικά με τον Διογένη Λαέρτιο, τα μόνα αξιόπιστα σημεία του είναι όταν αντιγράφει αποσπάσματα από έργα φιλοσόφων, που δεν τα έχουμε από άλλη πηγή. Κατά τα άλλα...

      Διαγραφή
  5. Αν μου επιτρέπεις για να καταλάβεις τι εννοώ, θα σου παραθέσω ένα κείμενο ενός φίλου που συμφωνώ σχεδόν πλήρως. Για να μην παρεξηγηθώ είμαι υπέρ της σχολής του Επίκουρου και δεν έχω καμία λόξα με καμία θρησκεία και σχετικές αναβιώσεις...ο φίλος είναι ο Μάρκος στην Μαύρη Φατρία:

    Για μισό λεπτό ξεχάστε τις μαλακίες που σας δίδαξαν στο ΓΑΜΗΜΕΝΟ χριστιανομπουρδελοσχολείο οι βαλέδες του παπαδαριού και διαβάστε προσεκτικά:

    Οι Έλληνες ποτέ δεν λάτρεψαν άψυχα είδωλα. Τα αγάλματα ήταν προεκτάσεις της έννοιας της ομορφιάς πλασμένα για να δημιουργούν μυστικές δονήσεις με την συμμετρία τους. Προγονολάτρες και ιδεολάτρες ήταν οι αρχαίοι με προεξάρχουσες ιδέες τους αυτές της ελευθερίας, της διαφορετικότητας και του σεβασμού προς την φύση. Άλλωστε η εθνική θρησκεία είναι ακριβώς αυτό. Η προσωποποίηση (θεοποίηση) των στοιχείων και των διαδικασιών της φύσης. Ο ήλιος, ο κεραυνός, η βροχή, η καρποφορία, η εναλλαγή των φυσικών φαινομένων αποκτούν μεταφυσική υπόσταση. Τα βουνά, τα ποτάμια, οι λίμνες, τα δάση, οι θάλασσες ζωντανεύουν ως ελάσσονες θεοί. Τα φυτά, τα ζώα και τα πτηνά μετέχουν στο γίγνεσθαι ως συνήθεις μεταμφιέσεις των ανώτερων θεών και απολαμβάνουν την διακριτικότητα των θνητών. Οι άνθρωποι (γεννημένοι από τους θεούς) μετέχουν στην δημιουργία αλλά και στην καταστροφή. Είναι ελεύθεροι ως προς την βούληση και πολλές φορές ανταγωνίζονται τους θεούς επί ίσοις όροις ως ημίθεοι ή ως προικισμένα άτομα. Μάλιστα συχνά λαμβάνει χώρα η Ελληνική Υπέρβαση: Κάποιοι θνητοί εκ των γεγονότων να αποδεικνύονται ανώτεροι από τους Θεούς τους στην ηθική κάτι που είναι αδιανόητο σε όλες τις υπόλοιπες θρησκείες αυτού του γελοίου πλανήτη. Αυτό το στοιχείο δένει απόλυτα με την επαναστατικότητα της ομάδας του Δία και με την μυστική ιστορία των Ελλήνων.

    Το αίσθημα της δικαιοσύνης είναι διάχυτο στο ελληνικό θεϊστικό σύμπαν. Οι Θεοί έχουν ένα ελαφρό προβάδισμα και μια ανοχή όσον αφορά τις σκανταλιές και τα στραβοπατήματά τους όμως το όλο σύστημα αυτορυθμίζεται, με την επιείκεια και την μετατροπή των ποινών να εξισορροπούν την όποια αυστηρότητα. Η σχέση Θεών και ανθρώπων είναι αρμονική και ανάλαφρη. Η ζωή είναι χάρισμα που ο καθένας μπορεί να το ξοδέψει όπως θέλει. Δεν υπάρχουν σημαντικές απαγορεύσεις ούτε απειλές. Το μέτρο είναι το πάν και το πάν είναι ο άνθρωπος. Χωρίς τον άνθρωπο δεν υπάρχουν Θεοί. Εκεί που κάποιος νομίζει ότι τα ξέρει όλα, η γαία ανοίγει και τον καταπίνει. Όχι γιατί έπραξε λάθος σε κάτι και πρέπει να τιμωρηθεί, αλλά γιατί ο χρόνος του εδώ τελείωσε.

    Η αρχαία ελληνική θρησκεία είναι ανώτερη από τον αγνωστικισμό και την αθεΐα γιατί είναι η ίδια άθεη και αδιάφορη σε δόγματα. Η ηθική της είναι απλή όσο και νεφελώδης. Λανθάνουσα όσο και δυναμική. Επίκαιρη όσο και διαχρονική. Τίποτα πιο τέλειο και πιο κοντά στην αλήθεια δεν έχει ανακαλυφθεί ως σήμερα. Κάθε μέρα στον αρχαίο κόσμο κάτι καινούργιο γίνεται γνωστό και κάτι ανεξήγητο (ξανα)βρίσκει την επιστημονική ερμηνεία του. Ο άνθρωπος είναι παιδί που μεγαλώνει και μαθαίνει. Οι Θεοί από θολές απειλητικές και απρόβλεπτες μορφές γίνονται οικείες φιγούρες, πρόγονοι, συγγενείς και φίλοι. Η ηθική εξελίσσεται ομαλά παράλληλα με τις συνθήκες και αυτή η εξέλιξη είναι διαδραστική.

    Ακόμη και οι ομοφυλοφιλικές περιπέτειες των Θεών δείχνουν πόσο βαθιά ανθρωποκεντρική είναι η Ελληνική Θρησκεία. Οι συγγραφείς της ελληνικής αρχαιότητας γράφουν πικάντικες ιστορίες για τους Θεούς που οι Ιουδαίοι ή οι Μουσουλμανο-Χριστιανοί (ανύπαρκτοι) αντίστοιχοι δεν έχουν δικαίωμα ούτε να τις φανταστούν. Σκεφτείτε τι τέλος θα είχε κάποιος αν έγραφε εκείνη την εποχή ότι ο Μωυσής δυό βράδια πριν ανέβει στο όρος να πάρει τις εντολές / ο Τζέχος δυό βράδια πριν την σταύρωση / ο Μωάμεθ δυό βράδια πριν ξεκινήσει για την Μεδίνα, το είχαν σκάσει με έναν γκόμενο να πάνε να ψωνίσουν γόβες.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  6. Οι τύχες του κόσμου ξεκάθαρα έχουν φύγει από τον δημιουργό του σύμπαντος και έχουν προσγειωθεί στα χέρια των θνητών. Ακόμα και έτσι απομυθοποιημένο το σύμπαν τα πάει μια χαρά, στην πράξη καλύτερα από ό,τι θα τα πάει ποτέ με τις μονοθεϊστικές τυραννίες. Το μεγαλείο της αρχαίας θρησκείας είναι ότι προσφέρει σε αυτούς που έχουν ανάγκη να πιστεύουν σε κάποια ανώτερη δύναμη όλο το πακέτο: παντοδυναμία, θαύματα, τιμωρία. Ταυτόχρονα επιτρέπει στους άλλους που δεν το έχουν ανάγκη να εκλογικεύουν μέσω της τέχνης το θεϊκό σύστημα ή ακόμα και να το διακωμωδούν. Οι Έλληνες θεοί κάνουν λίγα θαύματα απευθείας αλλά είναι πρωταθλητές στα γκατζετάκια και στα αξεσουάρ. Σανδάλια που σε κάνουν να πετάς, περικεφαλαίες που σε κάνουν αόρατο, βουκέντρες που εξακοντίζουν κεραυνούς, κλπ. Παρόλη την τεχνολογία και την πνευματική υπεροχή που διαθέτουν οι Ολύμπιοι δεν μπορούν να συγκαλύψουν ούτε μια συνωμοσία της πλάκας σε βάρος των θνητών. Πάντα βρίσκεται κάποιος να τους κάνει ρόμπα.

    Όλα αυτά τα περί θεοτήτων επεισόδια διαδραματίζονται χωρίς να υπάρχει σημαντική σύγκρουση ανάμεσα στις δύο κατηγορίες, στους “πιστούς” και στους “αμφισβητίες”. Με το πέρασμα του χρόνου και με ομαλό τρόπο οι “παραλλαγές” της θρησκευτικής τάξης που εισάγουν οι εξανθρωπιστές ενσωματώνονται στον λατρευτικό πυρήνα και γίνονται απόλυτα δεκτές από τους συντηρητικούς συμπολίτες τους. Με αυτό τον τρόπο η έννοια της θεϊκής παντοδυναμίας υπονομεύεται και η ολόκληρη η κοινωνία μεταφέρεται αργά αλλά σταθερά στην υιοθέτηση της ανθρώπινης θεώρησης του κόσμου. Πρόκειται για ένα πρωτότυπο είδος αθεΐας η οποία δεν επιβάλλεται με την βία ή με την απειλή, αλλά με ένα εγκεφαλικό παιχνίδι εννοιών. Αν ο Βουδισμός αποτελεί την πλέον φιλελεύθερη των θρησκειών (στο βαθμό που μπορεί να θεωρηθεί θρησκεία) , η Εθνική Θρησκεία των Ελλήνων είναι τουλάχιστον τρείς ορόφους πιο πάνω.

    Ο Εβραιοχριστιανισμός μη μπορώντας να ανταγωνιστεί στα ίσια το ελληνικό θεϊστικό (και συνάμα αθεϊστικό) σύμπαν, χτυπάει με αδιάλλακτο μίσος τις πηγές της γνώσης. Τα μαντεία κλείνουν, οι ιέρειες δολοφονούνται, οι φιλοσοφικές σχολές καταργούνται, τα τοπωνύμια αλλάζουν, τα ιστορικά ονόματα αποσιωπούνται, ακόμα και τα αρχαία χειρόγραφα γίνονται παλίμψηστα για να βρεθεί χώρος να γραφτούν οι μαλακισμένοι ύμνοι της χριστιανικής σκατολογίας. Τα σχολεία υπάρχουν πλέον μόνο για να διαστρέφουν τα αθώα πνεύματα των παιδιών με εβραϊκούς μύθους και να τα επιβαρύνουν ψυχολογικά με ύπουλες και διαστροφικές φαντασιώσεις ενοχής. Τα καθάρματα που τοποθετεί στο λατρευτικό πάνθεον η βυζαντινή αγιοβιομηχανία είναι οι κατ’ εξοχήν θανάσιμοι εχθροί του ελληνικού έθνους και οι άμεσα υπεύθυνοι για την οργανωμένη γενοκτονία του. Όλα αυτά τα ρασοφόρα και σταυροφόρα εβραιόψυχα κτήνη που δοξολογούσαν το γκόλεμ τους κάθε φορά που καιγόταν μια ελληνική πόλη ή κατεδαφίζονταν ναοί της Εθνικής Θρησκείας είναι τα ίδια που παρουσιάζονται σήμερα ως “σωτήρες του Έθνους”. Ο βίαιος συγκρητισμός των πρώτων αιώνων του χριστιανικού σκοταδισμού μεταμφιέζεται σταδιακά σε “αγαθοεργή διεργασία”. Οι αίθουσες βασανιστηρίων γίνονται “ανθισμένα λιβάδια” και οι ρομφαίες του θανάτου, “λόγος και ευλογία του θεού”.

    ΠΗΓΗ: ΜΑΥΡΗ ΦΑΤΡΙΑ

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. @
      "Για να μην παρεξηγηθώ είμαι υπέρ της σχολής του Επίκουρου και δεν έχω καμία λόξα με καμία θρησκεία"

      Αν όμως συμφωνείς με όσα λέει το κείμενο που παρέθεσες δεν βλέπω πώς γίνεται να θεωρείς τον εαυτό σου υπέρ της σχολής του Επίκουρου.
      Όσα βρίσκονται εκεί είναι μια ΣΥΓΧΡΟΝΗ και εξιδανικευμένη άποψη περί ελληνικής θρησκείας (ιδιαιτέρως διαδεδομένη μάλιστα σε αναβιωτές -τέως χριστιανούς- και γενικώς κύκλους μή ειδικών περί του θέματος...).
      Π.χ. το ότι "Οι Έλληνες ποτέ δεν λάτρεψαν άψυχα είδωλα" το διαψεύδει πανηγυρικά ο Ηράκλειτος όταν κατηγορούσε αυτήν ακριβώς την διαδεδομένη στην εποχή του λατρευτική πρακτική...

      Για να δείξω τί εννοώ:

      @
      "Η σχέση Θεών και ανθρώπων είναι αρμονική και ανάλαφρη."

      Όπως στις τόσες περιπτώσεις όπου οι θεοί έχουν συντρίψει θνητούς και θνητές, γιατί αυτοί, -ές έκαναν το "λάθος" να τους "προκαλέσουν";

      "Η αρχαία ελληνική θρησκεία είναι ανώτερη από τον αγνωστικισμό και την αθεΐα... "

      Πες μου μια θρησκεία που να μην πιστεύει ακριβώς αυτό για τον εαυτό της.

      "Το μεγαλείο της αρχαίας θρησκείας είναι ότι προσφέρει σε αυτούς που έχουν ανάγκη να πιστεύουν σε κάποια ανώτερη δύναμη όλο το πακέτο: παντοδυναμία, θαύματα, τιμωρία."

      Πες μου μια θρησκεία που να μην προσφέρει το ίδιο "πακέτο". Πες μου μια θρησκεία που να μην θεωρεί την πίστη ως ανάγκη (την οποία φυσικά διαιωνίζει αντί να μας απελευθερώνει από αυτήν)...

      "Η αρχαία ελληνική θρησκεία [...] είναι η ίδια άθεη και αδιάφορη σε δόγματα. "

      Ναι αλλά αν και "άθεη" και "αδιάφορη σε δόγματα" προσφέρει "πακέτο ανώτερης δύναμης, παντοδυναμίας, θαυμάτων, τιμωρίας κλπ. Και αυτοί που θα τιμωρηθούν, να μην ξέρουν τουλάχιστον βάσει τίνος δόγματος τιμωρήθηκαν;

      Κείμενα που προσπαθούν να καθορίσουν τί είναι και τί δεν είναι η ελληνική θρησκεία (και όχι απλώς να την περιγράψουν) είναι από μόνα τους δογματικές "σχολές"...
      Δεν νομίζω ότι μπορούν να σταθούν σοβαρά τέτοιες αυτοαναιρούμενες απόψεις.

      Διαγραφή
    2. Δεν μπορώ να καταλάβω πως νομίζεις ότι αντιτίθεται στα ανωτέρω η σχολή του Επίκουρου! Ξαναλέω δεν έχω καμία σχέση με θρησκείες και με γραφικούς τύπους με χλαμύδες και δοξάρια! Είμαι άθρησκος και δεν ασχολούμαι με θεολογικές ανούσιες αναζητήσεις. Θεός-θεοί δεν ξέρω αν υπάρχουν και δεν με ενδιαφέρει το θέμα. Ο Ηράκλειτος επέκρινε τακτικές κουτών ανθρώπων που υπήρχαν και θα υπάρχουν πάντα. Ξεχνάς ότι ο Ηράκλειτος ήταν ορφικός μύστης? Εδώ γενικεύεις και χρησιμοποιείς τις ίδιες αστείες τακτικές των χριστιανών για να μου πεις ότι οι Έλληνες γενικά λάτρευαν μάρμαρα...!

      Προσπαθώ όμως να βγάλω μια άκρη και για να βγει η άκρη χρησιμοποιώ και το μαύρο και το άσπρο σε αντίθεση με πολλούς που χρησιμοποιούν μόνο το ένα χρώμα με αποτέλεσμα να διαλέγουν στρατόπεδα και να κοιτούν μονόπλευρα.

      Οι αντιθετικές απόψεις και όχι αυτοαναιρούμενες όπως λες, συνθέτουν τον Ελληνικό κόσμο από τις απαρχές του. Ίσως να χρειαστεί να ξαναδιαβάσεις το κείμενο γιατί μάλλον δεν το αντιλήφθηκες πλήρως. Δεν το βλέπεις έτσι, άποψή σου φίλτατε Θοδωρή, με την οποία πιστεύω όμως ότι έχω το δικαίωμα να διαφωνώ.

      Διαγραφή
    3. Πού θεμελιώνεται ότι ο Ηράκλειτος ήταν ορφικός μύστης;!
      Αν δεν ήσαν πολλοί αυτοί που, στην εποχή του, λάτρευαν μάρμαρα (αλλά μόνο λίγοι κουτοί) θα τους είχε επιτεθεί με τέτοια σφοδρότητα;

      @
      "Δεν μπορώ να καταλάβω πως νομίζεις ότι αντιτίθεται στα ανωτέρω η σχολή του Επίκουρου!"

      Πίστευε ο Επίκουρος σε "πακέτα ανώτερης δύναμης, παντοδυναμίας, θαυμάτων, τιμωρίας"; Μα από αυτά ακριβώς αγωνίστηκε να απελευθερώσει τους ανθρώπους (αν δεν απατώμαι...).

      @
      "Οι αντιθετικές απόψεις και όχι αυτοαναιρούμενες όπως λες, συνθέτουν τον Ελληνικό κόσμο από τις απαρχές του."

      Αυτό συμβαίνει σε κάθε πολιτισμό. Οι αυτοαναιρούμενες απόψεις δεν βρίσκονται στον ελληνικό πολιτισμό, αλλά στο κείμενο που επικαλέστηκες...

      @
      "έχω το δικαίωμα να διαφωνώ."

      Σoυ το αμφισβήτησε κανείς;

      Διαγραφή
  7. Το θεολογικό-κοσμογονικό κομμάτι στο έργο του Περί Φύσεως νομίζω ότι ταυτίζεται πλήρως με τον ορφισμό. Εκεί θεμελιώνεται και από άλλα που θέλουμε χώρο και συζήτηση για να το αναλύσουμε. Το συμπέρασμα της σφοδρότητας της επικρίσεως μιας συμπεριφοράς με την γενική ταύτιση του Ελληνικού κόσμου είναι καθαρά δικό σου συμπέρασμα και το θεωρώ ανεδαφικό.

    -Ουκ εμού, αλλά τού Λόγου ακούσαντες ομολογείν σοφόν εστί Εν πάντα είναι.
    -Εν τό σοφόν μούνον, λέγεσθαι εθέλει καί ουκ εθέλει Ζηνός όνομα.
    -Εν τό σοφόν: Επίστασθαι γνώμην, οτέη εκυβέρνησε πάντα διά πάντων.
    -Ο Θεός ημέρη ευφρόνη, χειμών-θέρος, πόλεμος-ειρήνη, κόρος-λιμός, αλλοιούται δέ όκωσπερ οίνος, οπόταν συμμιγή θυώμασιν, ονομάζεται δέ καθ' ηδονήν εκάστου.
    -Κόσμον τόνδε, τόν αυτών απάντων, ούτε τις Θεών ούτε ανθρώπων εποίησεν, αλλ' ήν αεί καί έστι καί έσται πύρ αείζωον απτόμενον μέτρα καί αποσβεννύμενον μέτρα.

    Ηράκλειτος (Λόγος θεολογικός και περί του παντός, αποσπάσματα)

    Επιμένω ότι δεν αντιλήφθηκες το κείμενο. Δεν πιστεύω σε ανώτερες δυνάμεις, το κείμενο προσπαθεί να περιγράψει την εξέλιξη και διαμόρφωση της θρησκείας σε διαφορετικές κάστες ανθρώπων. Ο Επίκουρος είναι στην πλευρά των ανθρώπων που δεν είχαν ανάγκη αυτό το πακέτο.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. @
      "Το συμπέρασμα της σφοδρότητας της επικρίσεως μιας συμπεριφοράς με την γενική ταύτιση του Ελληνικού κόσμου είναι καθαρά δικό σου συμπέρασμα και το θεωρώ ανεδαφικό"

      Εγώ νομίζω ότι πιο ανεδαφικό είναι να νομίζουμε ότι ολόκληρος Ηράκλειτος έκατσε να ασχοληθεί με κάτι ελάχιστους ανόητους...
      Άλλωστε γνήσιες ειδωλολατρικές συμπεριφορές (όπως δηλ. τις κατηγορούν οι -κατεξοχήν ειδωλολάτρες- χριστιανοί) ήσαν συνήθεις ΚΑΙ στην αρχαία Ελλάδα. Το πρώτο που μου έρχεται στον νου είναι εκείνη η ιστορία με τον Πεισίστρατο, που την ήξεραν όλοι οι έλληνες: Για να κερδίσει την εύνοια των Αθηναίων ο Πεισίστρατος επινόησε ένα τέχνασμα που ο Αριστοτέλης περιγράφει ως χονδροειδέστατο. Έβαλε πάνω σε άρμα μια νεαρή και υψηλή γυναίκα ντυμένη με πανοπλία και περικεφαλαία και εν πομπή την έφερε από την Παιανία στην Ακρόπολη διαδίδοντας ότι ήρθε η ίδια η Αθηνά για να τον στέψει άρχοντα της πόλης. Ο λαός της Αθήνας πράγματι εντυπωσιάστηκε και ο Πεισίστρατος έγινε τύραννος για δεύτερη φορά το 558 π.Χ.

      @
      "Το θεολογικό-κοσμογονικό κομμάτι στο έργο του Περί Φύσεως νομίζω ότι ταυτίζεται πλήρως με τον ορφισμό."

      Το ότι "νομίζεις" δεν σημαίνει ούτε ότι ταυτίζεται με τον ορφισμό, ούτε φυσικά ότι ήταν ορφικός μύστης. Ειδικά μάλιστα όταν είχε βλασφημήσει και τα μυστήρια (απόσπασμα 14 στο Περί Φύσεως, που λες ότι το έχεις μελετήσει) και τον (αρχιμύστη) Πυθαγόρα. Οι φράσεις του που επικαλείσαι δεν είναι περισσότερο "ορφικές" από ό,τι οποιουδήποτε άλλου φιλοσόφου (π.χ. του Παρμενίδη, του Εμπεδοκλή, του Θαλή κλπ.). Οι "ορφεοθρεμμένοι" πάντως δεν τον επικαλούνταν...

      @
      "Επιμένω ότι δεν αντιλήφθηκες το κείμενο. Δεν πιστεύω σε ανώτερες δυνάμεις, το κείμενο προσπαθεί να περιγράψει την εξέλιξη και διαμόρφωση της θρησκείας σε διαφορετικές κάστες ανθρώπων."

      Το κείμενο, μια χαρά το αντιλήφθηκα (άλλωστε έχω διαβάσει αρκετά σχετικά και έχω μέτρο σύγκρισης). Κυρίως μπορώ να αντιληφθώ ότι δεν προσπαθεί να περιγράψει την εξέλιξη και τη διαμόρφωση της θρησκείας, αλλά να καθορίσει τί είναι και τί δεν είναι η ελληνική θρησκεία. Άσε που αγνοεί γενικότερα τί είναι θρησκεία.

      Αν πάντως θέλεις να γνωρίζεις την τελευταία λέξη της επιστήμης επάνω στη δημιουργία και την εξέλιξη του θρησκευτικού φαινομένου (από το πρωτόγονο μάνα, στη μαγεία και μετά στη θρησκεία και στην αθεΐα) μια καλή αρχή είναι το σχετικά πρόσφατο "Η Ιστορία της Αθεΐας" του Μινουά. Τότε θα καταλάβεις γιατί το κείμενο που επικαλείσαι προέρχεται από ανειδίκευτον.

      Διαγραφή
  8. Το θεωρώ αστείο με τέτοια παραδείγματα να προσπαθείς να με πείσεις ότι οι Έλληνες ήταν ειδωλολάτρες...σαν να ακούω τους παπάδες ένα πράγμα. Ειδωλολάτρες υπήρχαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν τον αιώνα τον άπαντα ανάμεσα σε κουτούς και αμόρφωτους ανθρώπους. Αυτό δεν περιγράφει μια κοινωνία. Δεν το δέχομαι. Γνώμη σου, γνώμη μου.

    κάνεις μέγα λάθος για το απόσπασμα 14 που αναφέρεις. Εκεί απειλεί τους μύστες με μετά θάνατον! τιμωρία γιατί είναι ανίερος ο τρόπος που μυούνται στα μυστήρια οι άνθρωποι! Δεν τα βάζει με τα μυστήρια αλλά με τους μύστες

    14· (Ο Ηράκλειτος προφητεύει εναντίον) εκείνων που μετέχουν στις νυκτερινές οργιαστικές τελετές, εναντίον των μάγων, των βάκχων, των μαινάδων, των μυ-στών. Λυτούς απειλεί με τιμωρίες μετά θάνατον. εναντίον αυτών προφητεύει το πυρ. Γιατί είναι ανίερος ο τρόπος που μυούνται στα μυστήρια που συνηθίζουν να τελούν οι άνθρωποι.

    - είναι δύσκολος φιλόσοφος ο Ηράκλειτος...όσο για τον Πυθαγόρα γιατί μου τον αναφέρεις ? είναι γνωστή η αντιδικία τους δεν καταλαβαίνω το περίεργο.

    Το βιβλίο του Μινουά θα το διαβάσω σύντομα. Επιμένω ότι δεν καταλαβαίνεις. Ο φιλαράκος μου δεν είναι ανειδίκευτος. Η αθεϊα είναι δόγμα και εγώ είμαι αδογμάτιστος από κάθε είδους θρησκευτική-πολιτική κάστα.

    ΑπάντησηΔιαγραφή
    Απαντήσεις
    1. Δεν προσπαθώ να σε πείσω ότι οι έλληνες ήσαν ειδωλολάτρες. Μάλλον εσύ προσπαθείς να με πείσεις ότι δεν ήσαν, λες και ήσαν κάποιος λαός με ειδικά φυλετικά χαρίσματα, που ήρθε από άλλον πλανήτη.
      Οι έλληνες υπήρξαν τόσο ειδωλολάτρες όσο κι οι αιγύπτιοι, οι πέρσες και οι ίνκας. Όπως ΟΛΟΙ οι λαοί, είχαν και αγάλματα, ή άλλα αντικείμενα με "ειδικές δυνάμεις" (τα λεγόμενα "λατρευτικά", κατάλοιπο του μαγικού σταδίου της ελληνικής θρησκείας), είχαν και μαντική, είχαν και βουντού (επίσης κατάλοιπο του μαγικού σταδίου της θρησκείας τους -μάλιστα ήταν σε έξαρση τον 4ο π.Χ. αιώνα στην Αθήνα), είχαν επίσης και (μέχρι τη μυκηναϊκή εποχή) ανθρωποθυσίες. Η διαφορά τους - η υπεροχή τους, αν θέλεις- έγκειται στο ότι εξορθολόγισαν πρώτοι τη ζωή τους. Σταμάτησαν πρώτοι τις ανθρωποθυσίες, αποθρησκειοποίησαν πρώτοι τη μυθολογία τους και απομυθοποίησαν πρώτοι (αν και όχι σε καθολική έκταση) τη θρησκεία τους.
      Το να λέμε ότι η φύση τούς έπλασε εξ'αρχής διαφορετικούς και "ανώτερους" από τους άλλους ανθρώπους δεν είναι απλά επιστημονικώς αστήρικτο: είναι αντικειμενικώς αδύνατον.

      Ο Ηράκλειτος δεν ήταν κανένας ψειριάρης χριστιανός παπάς για να κουνήσει επιτιμητικά το δάχτυλο σε λίγα "απολωλότα πρόβατα". Υπήρξε ανέκαθεν ένας αντισυμβατικός τύπος που τα έβαζε με τις κατεστημένες αντιλήψεις της εποχής του. Ο τρόπος ζωής -και θανάτου του- το αποδεικνύουν με το παραπάνω.

      Όσο για τη διάκριση που κάνεις μεταξύ μυστών και μυστηρίων, τη βρίσκω αυθαίρετη ερμηνεία:
      "Τίσι δὴ μαντεύεται Ἡράκλειτος ὁ Ἐφέσιος; νυκτιπόλοις, μάγοις, βάκχοις, λήναις, μύσταις· τούτοις ἀπειλεῖ τὰ μετὰ θάνατον, τούτοις μαντεύεται τὸ πῦρ· τὰ γὰρ νομιζόμενα κατ᾽ ἀνθρώπους μυστήρια ἀνιερωστὶ μυεῦεται"
      (Σε ποιους προφητεύει ο Ηράκλειτος; Σε πλανώμενους τη νύχτα αλήτες, μάγους, βάκχους, μαινάδες και μύστες· αυτούς απειλεί με μεταθανάτια τιμωρία, σ' αυτούς προφητεύει τη φωτιά· γιατί στα ΘΕΩΡΟΥΜΕΝΑ απ' τους ανθρώπους μυστήρια μυούνται με τρόπο ανίερο).
      Κοινώς θεωρεί τους μύστες ως αγύρτες που εκμεταλλεύονται αυτό που οι άνθρωποι ΘΕΩΡΟΥΝ μυστήριο.
      Δεν υπέδειξε ποτέ όμως κάποιον "ιερό τρόπο" μύησης ενώ ο ίδιος δεν μυήθηκε ποτέ σε κανένα μυστήριο (προφανώς γιατί δεν το ΘΕΩΡΟΥΣΕ τέτοιο). Δεδομένης εξάλλου της ενότητας θεωρίας και πράξης στον ελληνικό κόσμο (οι έλληνες δεν διέκριναν ποτέ μεταξύ των δυό τους), οι κατηγορίες κατά των μυστών πρέπει να εκληφθούν ως κατηγορίες κατά των μυστηρίων. Άλλωστε πώς θα κατηγορούσε κάτι άψυχο (στο οποίο μάλιστα ο ίδιος δεν πίστευε) όπως τα μυστήρια;
      Με τον ίδιο τρόπο έχουν βρεθεί άνθρωποι να υποστηρίξουν ότι ο Πλάτων δεν ήταν αντιδημοκρατικός, αφού (είναι πράγματι αλήθεια) δεν είπε ποτέ ούτε μια λέξη κατά της Δημοκρατίας. Είπε όμως πολλές εναντίον του Δήμου...
      Τους αρχαίους δεν πρέπει να τους ερμηνεύουμε με τις δικές μας κατηγοριοποιήσεις. Είχαν τις δικές τους.

      Η αθεΐα δόγμα; Aν την εννοείς σαν κάτι που "δοκεί" σε κάποιους τότε, ναι, είναι δόξα και δόγμα (=συγκροτημένη άποψη). Αλλά αν εννοείς ότι είναι ενιαία, μια ανάγνωση της ιστορίας της και των μορφών που πήρε κατά καιρούς, θα σε πείσει ότι αυτό είναι απλώς μια χριστιανική κατηγορία εναντίον της, που προσπαθεί να την εμφανίσει ως άλλη μια (λάθος) θρησκεία.

      Διαγραφή
    2. OK τώρα με κάλυψες. Σ'ευχαριστώ

      Διαγραφή
    3. @
      "γιατί στα ΘΕΩΡΟΥΜΕΝΑ απ' τους ανθρώπους μυστήρια μυούνται με τρόπο ανίερο"

      Έχω την εντύπωση ότι σωστότερη μετάφραση είναι "στα θεσπισμένα απ΄ τους ανθρώπους μυστήρια" γιατί η λέξη "νομιζόμενα" στα αρχαία ελληνικά σημαίνει κυρίως τα νόμιμα, τα νομιποιημένα.

      Διαγραφή
    4. Πιθανότατα έχεις δίκιο, αλλά ακόμα κι έτσι δεν αλλάζει δραματικά το νόημα. Όταν βρίζεις τους μύστες είναι σαν να απονομιμοποιείς και τα μυστήρια. Γιατί χωρίς αυτούς, τα μυστήρια καταργούνται.

      Διαγραφή
  9. "Είναι ο πανθεϊσμός/υπόθεση εργασίας των φιλοσόφων της Ιωνίας (που δεν θεωρεί αναγκαία τη λατρεία, άρα θα μπορούσες να τον πεις "αθεϊστικό")"

    Είχα υποψιαστεί ότι οι ίωνες με το να ψάχνουν το πρώτο στοιχείο δεν τους κάνει αναγκαστικά άθεους, αλλά πανθεϊστές.
    http://el.wikipedia.org/wiki/Μονισμός

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  10. Ευχαριστώ , πολύ καλό το άρθρο

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  11. Πώς ξεχάσαμε τη Δημοκρατία
    Τα τελευταία χρόνια φαίνεται πως υπάρχει αυξανόμενο ενδιαφέρον από σκηνοθέτες και ηθοποιούς στην Ελλάδα να καταπιαστούν με προσωπικότητες και γεγονότα της Αθηναϊκής δημοκρατικής εποχής. Με αφορμή τρεις από τις πιο χαρακτηριστικές παραστάσεις θα παρουσιάσουμε την προβληματική σχέση των αποδόσεων αυτών με τα θέματα που πραγματεύονται. Αυτό θα γίνει για να τονίσουμε την κατά τη γνώμη μας διαστρεβλωμένη εικόνα που επικρατεί στους θεατρικους χώρους σε σχέση με την ερμηνεία γεγονότων της αρχαιότητας που σχετίζονται με την Δημοκρατία. Παρόμοιες απόψεις κυριαρχούν και στην κοινή γνώμη και διαδίδονται ευρύτερα μέσω της τέχνης, της αρθρογραφίας και ενίοτε και του ακαδημαϊκού χώρου.

    http://www.respublica.gr/2016/07/column/democracyforgotten/

    ΑπάντησηΔιαγραφή
  12. Πολ Κάρτλιτζ – Ο Σωκράτης ήταν πράγματι ένοχος

    Η μοιραία δίκη που έγινε στην Αθήνα το 399 π.Χ. φωτίζεται διαφορετικά από τον γνωστό αναθεωρητή κλασικιστή Πολ Κάρτλιτζ στο τελευταίο του βιβλίο.
    Η θανατική καταδίκη του Σωκράτη παραμένει ένα από τα άλυτα αινίγματα της Ιστορίας, παρ΄ ότι έχουν γραφεί τόνοι συγγραμμάτων για εκείνη τη μοιραία δίκη που έγινε στην Αθήνα την άνοιξη του 399 π.Χ. Ωσπου πολύ πρόσφατα, στις 8 Ιουνίου 2009- 2.400 χρόνια αργότερα – κυκλοφόρησε το βιβλίο Αncient Greek Ρolitical Τhought in Ρractice(Η αρχαιοελληνική πολιτική σκέψη στην πράξη) του Πολ Κάρτλιτζ, καθηγητή Κλασικής Φιλολογίας στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ, για να βάλει κάποια πράγματα στη θέση τους: δεν ήταν παρωδία η επαίσχυντη αυτή δίκη, ήταν νομικά άρτια και ο Σωκράτης δικαίως κρίθηκε ένοχος για «ασέβεια».

    http://antikleidi.com/2012/01/13/sokrates-2/

    ΑπάντησηΔιαγραφή