BIG BANG 1970-1973

Η άνθηση του πολιτισμού στα χρόνια της δικτατορίας

Συγγραφείς: Στάθης Καλύβας και Νατάσα Τριανταφύλλη

Εκδόσεις Μεταίχμιο, Αθήνα 2025

Αρ. σελίδων: 716

   Ένα βιβλίο που λειτουργεί όπως τα τραγούδια όταν ξυπνούν μια μνήμη

    «Ήτανε μια μαγεία...» 

   Τα χρόνια της δικτατορίας έχουν περάσει στη συλλογική μας μνήμη ως μια εποχή καθολικού ζόφου και απόλυτης πολιτιστικής οπισθοδρόμησης. Στις 21 Απριλίου 1967, η ελληνική κοινωνία μπαίνει στον «γύψο». Τα φώτα σβήνουν, ο φόβος εξαπλώνεται και οι άνθρωποι σωπαίνουν ...ως τις 24 Ιουλίου 1974. Είναι όμως έτσι; Όχι ακριβώς! Κόντρα στις κυρίαρχες πολιτικές συνθήκες, σ’ ένα βαθμό και εξαιτίας τους, η «χουντική επταετία» θα αποδειχθεί απρόσμενα γόνιμη και δημιουργική. Την τετραετία 1970-1973, η Ελλάδα βιώνει ένα λαμπερό δημιουργικό τσουνάμι, ένα πνευματικό και πολιτιστικό Big Bang. Το πολιτικό σκοτάδι κυοφορεί μια ζωντανή, εκρηκτική και κυρίως ανοιχτή και δημόσια δημιουργικότητα. Αντί για μια μαύρη τρύπα που καταβροχθίζει τα γράμματα και τις τέχνες, ξεδιπλώνεται μπροστά μας ένα φωτεινό και πολύβουο σύμπαν όπου εκδίδονται σπουδαία βιβλία, πολλαπλασιάζονται τα βιβλιοπωλεία και οι εκδοτικοί οίκοι, ηχογραφούνται διαχρονικής αξίας δίσκοι, γυρίζονται ρηξικέλευθες ταινίες, ανεβαίνουν πρωτοποριακές θεατρικές παραστάσεις και πραγματοποιούνται εντυπωσιακές εικαστικές εκθέσεις. Όσοι βίωσαν αυτή την άνθηση την ανακαλούν με ενθουσιασμό: «Ήτανε μια μαγεία». Πώς όμως έγινε δυνατό κάτι τέτοιο; Και πώς καταλήξαμε να πιστεύουμε ακριβώς το αντίθετο; 

  To Big Bang, 1970-1973 είναι μια πολυπρόσωπη, πολύχρωμη και μαγευτική τοιχογραφία, ένα γοητευτικό χρονικό μιας απροσδόκητης πνευματικής και πολιτιστικής άνοιξης που υπήρξε παράλληλα κι ένας θρίαμβος της ανθρώπινης δημιουργικότητας πάνω στην ανελευθερία. Καρπός εκτεταμένης και πολυδιάστατης έρευνας, συνδυάζει εργαλεία όπως η ιστορική και πολιτική ανάλυση, η πολυφωνική αφήγηση και η βιογραφική προσέγγιση. Αντί για τις συνηθισμένες περιγραφές της χούντας, αποκαλύπτει τις απρόσμενες και συχνά παράδοξες διεργασίες που κατάφεραν να γονιμοποιήσουν πνευματικά μια συνθήκη πολιτικού αυταρχισμού. Εστιάζει στις τεκτονικές διεργασίες που εμφύσησαν στην ελληνική κοινωνία ζωντάνια και δυναμισμό, διαμορφώνοντας την αναγκαστική της συμβίωση με την δικτατορία. Πρωτότυπη και ανατρεπτική ανάγνωση μιας περιόδου που συχνά πιστεύουμε πως γνωρίζουμε καλύτερα απ’ ό,τι στ’ αλήθεια ισχύει, το Big Bang, 1970-1973 αφουγκράζεται και καταγράφει τις αναπάντεχες διαδρομές της κοινωνικής και πολιτιστικής ζωής στα χρόνια της δικτατορίας.  

    (Από το οπισθόφυλλο του βιβλίου)

    Ανάμνηση πρώτη (κάποιο καλοκαίρι μεταξύ 1971-1974)

  Σταθμός Λαρίσης, πρώτη πεζογέφυρα μετά. Μια δεκαριά πιτσιρικάδες των τριών πρώτων τάξεων του δημοτικού κρέμονται στις εξωτερικές πλευρές των κιγκλιδωμάτων. Με σχεδόν όλο το σώμα τους στο κενό (και με μόνο σύνδεσμο με τη ζωή, τα γαντζωμένα στα κάγκελα χέρια τους) κουνούν ουρλιάζοντας τα μετέωρα πόδια τους πάνω από ένα τραίνο που μόλις έχει αρχίσει να αναπτύσσει ταχύτητα, παριστάνοντας τους ινδιάνους που ετοιμάζονται για ρεσάλτο.

   Για -άλλο- ένα ολόκληρο καλοκαίρι οι γονείς μας δεν είχαν ιδέα που ήμαστε και τι κάναμε όλη τη μέρα (πηγαίναμε σπίτια μας μόνο για μεσημεριανό φαγητό και βραδυνό ύπνο). Και μάλλον δεν έμαθαν ποτέ. Όχι επειδή δεν ρωτούσαν. Αλλά ίσως γιατί μέσα στην απίστευτη άγνοια κινδύνου μας, δεν μας συνέβη ποτέ κάποιο ατύχημα.

ΓΙΑΤΙ Ο ΚΑΠΙΤΑΛΙΣΜΟΣ ΔΕΝ ΘΑ ΠΕΣΕΙ ΠΟΤΕ ΟΣΟ ΥΠΑΡΧΕΙ ΑΡΙΣΤΕΡΑ

   Για πολλοστή φορά η αριστερά συμπαρατασσόμενη με τυράννους και αντιμέτωπη με τους εξεγερμένους

    (Γιώργος Τσίπρας, «αναλυτής επί διεθνών θεμάτων», από πρόσφατο κείμενό του)  

     Ας μπούμε κατευθείαν στο θέμα.

  Στο παραπάνω «μαργαριτάρι», από τα πλέον αντιπροσωπευτικά της αριστερόστροφης μικροαστικής υποκρισίας, βρίσκουμε συγκεντρωμένα όλα τα «προαιώνια» ειδοποιά χαρακτηριστικά της σταλινολενινιστικής προπαγάνδας:

ΤΥΦΛΩΜΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΣΗΜΑΙΑ

Banksy - Blinded by the flag

                     

ΤΟ ΜΟΝΟ ΛΑΘΟΣ ΗΤΑΝ Η ΛΕΞΗ "ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ"

 

   Τραμπ:

«Ένας ολόκληρος πολιτισμός θα χαθεί απόψε»

«Θα φύγουμε πολύ γρήγορα από το Ιράν και θα επιστρέψουν στη λίθινη εποχή»

   Για άλλη μια φορά οι παντός είδους ηθικολόγοι υποκριτές (γουοκιστές, σταλινικοί, «ευρωπαϊστές», νεοφασιστοφιλελεύθεροι κ.α.) άρπαξαν την ευκαιρία να σκίσουν τα καλσόν τους. Και για άλλη μια φορά το έκαναν με αφορμή τους λεονταρισμούς του φανφαρόνου Τραμπ. Ο οποίος αποτελεί εδώ και χρόνια τον εύκολο στόχο τους (και του αξίζει).

   Όμως το μοναδικό λάθος του εν λόγω φανφαρόνου στις παραπάνω δηλώσεις του, δεν είναι ούτε ηθικολογικής φύσεως ούτε βέβαια λόγω «ασέβειας» προς το κουρελόχαρτο που οι ιδιοκτήτες του πλανήτη αποκαλούν (κατά το εκάστοτε δοκούν τους) «διεθνές δίκαιο».

   Το μοναδικό λάθος στις δηλώσεις του φανφαρόνου Τραμπ βρίσκεται στη χρήση της λέξης «πολιτισμός». Στο Ιράν των μεσαιωνιστών μουλάδων θεοκρατών δεν υπάρχει κανένας πολιτισμός. Πρόκειται για μια χώρα που συγκεντρώνει όλα τα αρνητικά χαρακτηριστικά Ανατολής και Δύσης και κανένα από τα θετικά τους. Αν υπάρχει ένα στοιχείο πολιτισμού στο σημερινό Ιράν, βρίσκεται στα εκατομμύρια διαδηλωτές του Ιανουαρίου που απαίτησαν την έξοδο από τη Λίθινη Εποχή του θεοκρατικού σκοταδισμού, και την εκκοσμίκευση της χώρας. Και που, ανεξακρίβωτο πόσες χιλιάδες τους, κατακρεουργήθηκαν από τα μυδραλιοβόλα, τους όλμους, τις χειροβομβίδες και τα τανκς του αιμοβόρου καθεστώτος.

"ΕΥΡΩΠΗ": ΘΡΑΣΥΔΕΙΛΟΣ ΜΙΛΙΤΑΡΙΣΤΗΣ, ΚΟΥΡΑΔΟΜΑΓΚΑΣ ΚΑΙ ΔΙΕΘΝΗΣ ΚΑΡΑΓΚΙΟΖΗΣ

                           

    "Το Ισραήλ κάνει τη βρώμικη δουλειά για όλους μας στο Ιράν. Είμαστε και εμείς θύματα αυτού του καθεστώτος. Αυτό το καθεστώς των μουλάδων έχει φέρει θάνατο και καταστροφή σε όλο τον κόσμο. Μόνο σεβασμό μπορώ να εκφράσω για τον ισραηλινό στρατό και την ηγεσία του, που έχει αναλάβει αυτή την τεράστια αποστολή".

     (Φρίντριχ Μερτς κατά τη διάρκεια του σύντομου ιρανο-ισραηλινού πολέμου, Ιούνιος 2025)

  "Να τερματιστεί άμεσα ο πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ κατά του Ιράν. Δεν ωφελεί κανέναν και προκαλεί οικονομική ζημιά σε πολλούς, συμπεριλαμβανομένων των ΗΠΑ και του Ισραήλ. Γίνονται όλες οι δυνατές προσπάθειες για να τερματιστεί ο πόλεμος και χρησιμοποιούνται όλοι οι διπλωματικοί δρόμοι".

   (Φρίντριχ Μερτς, Μάρτιος 2026)

ΜΕ ΑΦΟΡΜΗ ΤΟΝ ΤΕΛΕΥΤΑΙΟ ΔΙΣΚΟ ΤΩΝ DAMNED

(Kατάλληλο μόνο για γεννημένους 

πριν το 1980)

Μερικές σκέψεις για τον «πρέποντα» τρόπο να μεγαλώνουν τα ροκ συγκροτήματα - και τα ακροατήριά τους

                The Damned - When I Was Young των Animals (από το Not Like Everybody Else, 2026)

   Μια φορά κι έναν καιρό, στο μακρινό 1968 oι Rolling Stones τραγουδούσαν: "Well, now what can a poor boy do / Except to sing for a rock and roll band? / 'Cause in sleepy London Town / There's just no place for street fighting man, no".

  Έκτοτε, και μέχρι τη δύση της ροκ ως κοινωνικού φαινομένου κάπου στην δεκαετία του 1990-2000, χιλιάδες παιδιά παρομοίως πληκτικών πόλεων στο θεωρούμενο ως πιο προηγμένο μέρος του πλανήτη, επαλήθευσαν αυτή τη διαπίστωση, μετατρέποντάς τες συχνά σε σημεία αναφοράς του παγκόσμιου πολιτισμικού underground, και συντελώντας στη μεταμόρφωσή τους σε απείρως πιο ενδιαφέρουσες. Η κορύφωση όμως της μαζικής εφαρμογής εκείνης της προτροπής των Rolling Stones συνέβη πιθανότατα με την έκρηξη του πανκ το 1976-1977, όπου οποιοιδήποτε μπορούσαν απλώς να γρατζουνίσουν μια κιθάρα ή ένα μπάσο, μπορούσαν να φτιάξουν ένα ροκ συγκρότημα. Και συχνά το έκαναν. Και μάλιστα με απροσδόκητα κοινωνικά και πολιτισμικά αποτελέσματα.

  Ακόμα περισσότερα ήσαν τα παιδιά που σύχναζαν στα underground καταγώγια όπου τα συγκροτήματα παρουσίαζαν τη μουσική τους. Όσα προέρχονταν από πιο ευκατάστατα περιβάλλοντα, αγόραζαν τους δίσκους τους (ακριβό «σπορ» για τους περισσότερους, ειδικά στην Ελλάδα), τους έγραφαν σε κασσέττες και τις μοίραζαν αφιλοκερδώς στις παρέες τους (η παράνομη μετεγγραφή ενός δίσκου σε κασσέττες προς διαμοιρασμό ήταν ένα από τα ισχυρότερα «συγκολλητικά» των ροκ παρεών – πολλές φορές μάλιστα συνεισέφεραν όλοι για την αγορά ενός δίσκου, τον οποίο έγραφε σε κασσέττες ο «πλούσιος» της παρέας που διέθετε πικάπ, και που τελικά του ξέμενε ο δίσκος ως ανταπόδοση των υπολοίπων).

                          
 

                            O Mick Jagger σε αντιπολεμική διαδήλωση στο Λονδίνο το 1968

                           

   Ενίοτε βέβαια μπορεί αυτά τα παιδιά να έβγαιναν και στα οδοφράγματα. Αλλά ο κύριος τρόπος έκφρασής τους παρέμενε η μουσική και τα ιδιαίτερα προτάγματά της, τα οποία την κατέστησαν ένα από τα πιο σημαντικά κοινωνικά φαινόμενα του εικοστού αιώνα: άρνηση ανάληψης των ετοιματζίδικων και αλλοτριωτικών ρόλων που η κοινωνία επιδιώκει να φορά καπέλο στα μέλη της, αναζήτηση ενός αβέβαιου και συχνά επισφαλούς προσωπικού δρόμου μακριά από την ασφάλεια των ιδεολογικών, κομματικών, εθνικών, θεολογικών ή άλλων μαντριών, ένας ιδιαίτερος (αυθεντικός και μη υποκριτικός) τρόπος να αισθάνεσαι, να αντιλαμβάνεσαι, να σκέφτεσαι και να συμπεριφέρεσαι (και επιλογή μιας ανάλογης στάσης ζωής), αναζήτηση της ευ-δαιμονίας (ως αρμονικής σχέσης με τον εσώτερο δαίμονά μας - και όχι ως χιμαιρική αναζήτηση της «ευτυχίας»), λήψη «αυτοκαταστροφικών» για τον λεγόμενο μέσο άνθρωπο αποφάσεων ζωής, άρνηση ατιμωτικών συμβιβασμών και ανάπτυξη ενός υψηλού (και μάλλον ακατανόητου για την εφησυχασμένη, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, κοινωνική μάζα) αισθήματος τιμής.

  Γιατί τελικά αυτό που, με μια λέξη, προέταξε και υπερασπίστηκε το underground ήταν η αυτοπραγμάτωση.

ΑΥΤΟΣ ΠΟΥ ΠΡΕΠΕΙ ΝΑ ΤΟΥΣ ΚΟΙΤΑΞΕΙ ΣΤΑ ΜΑΤΙΑ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΚΚΕ

   Ένα σταλινικό έγκλημα «δι' αντιπροσώπου»

  (Αφιερωμένο στον διεθνιστή επαναστάτη Άγι Στίνα, σε όλους τους διεθνιστές επαναστάτες και πρωτίστως σε εκείνους που δεν γλύτωσαν από τις φυλακές του Μεταξά, από τους ναζί και από τους μαχαιροβγάλτες της ΟΠΛΑ)         

                 

   Με αφορμή την ανακάλυψη ανέκδοτων φωτογραφιών από την ημέρα της εκτέλεσης των «200 κομμουνιστών» (1η Μαΐου 1944) στην Καισαριανή, οργίασε πάλι ο σοβινιστικός μηχανισμός ανάσυρσης από τη ναφθαλίνη των διαφόρων προκάτ φαντασιώσεων της (β)ρωμηοσύνης.

  Αμέσως οι διάφοροι ρωμηοί «αναλυτές» (δημοσιογράφοι, τηλεπαρουσιαστές, πολιτευτές, «εθνικοί συγγραφείς» και λοιποί έχοντες καθημερινή -αμειβόμενη- άποψη επί παντός επιστητού) έσπευσαν… να «κοιτάξουν στα μάτια» τους μελλοθάνατους και να «αναλύσουν» το βλέμμα τους (εννοείται με τα πατροπαράδοτα και απολύτως προβλέψιμα μελοδραματικά «ψυxoεργαλεία» της ρωμηοσύνης) Π.χ. : «Το φως από τα 400 μάτια σε λίγο θα το πάρει το πηχτό σκοτάδι, μα τα πρόσωπα είναι φωτεινά, λάμπουν, και τελικά, όλοι αυτοί δεν θα τυφλωθούν ποτέ. Δεν θα χάσουν το φως τους ποτέ… Και τα 400 μάτια τους έχουν δυνατότερο φως και από αυτό του ήλιου ακόμη, γιατί είναι μάτια αετών και όχι ανθρώπινα, που δεν τα κάμπτει-λυγίζει το φως του ήλιου. Ίσως τα μάτια τους να συνεχίζουν να βλέπουν την γονατισμένη Ελλάδα τού σήμερα». Και διάφορα παρόμοια δακρύβρεχτα αλλού.

  

   Ενώ και το ΚΚΕ έσπευσε αναμενόμενα να (ξανα)οικειοποιηθεί (=πατεντάρει) προνομιακά τον θάνατό τους, καπελώνοντάς τους κουτοπόνηρα όλους ανεξαιρέτως ως μέλη του.

 Φυσικά δεν έλειψαν και οι απαραίτητες καφενειακές ρωμηοαναγωγές και ρωμηοσυνειρμοί όπως π.χ. ότι οι εκτελεσμένοι θυσιάστηκαν «αντιστεκόμενοι για την πατρίδα» κλπ. (ενώ πέθαναν παθητικά, χωρίς δυνατότητα να προβάλλουν την παραμικρή αντίσταση ούτε καν για τους εαυτούς τους, και χωρίς να το έχουν επιλέξει οι ίδιοι έστω και ως ρίσκο π.χ. σε κάποια μάχη). 

  Στο τέλος μάλιστα ακούστηκε από κάποιους ότι οι φωτογραφίες είναι μια καλή αφορμή για να «ξεπαγώσει» η διεκδίκηση των γερμανικών πολεμικών αποζημιώσεων προς την Ελλάδα...

  Το μόνο που απομένει πλέον είναι ο μαζικός ψαλμός του εθνικού ύμνου, στις καφετέριες, τα σκυλάδικα, τα νυχάδικα, τα χιονοδρομικά κέντρα, τα γήπεδα και την πλατεία Συντάγματος (αν βέβαια δεν έχει κλειστεί για κάποια εορταστική φιέστα). Κι αν αυτό δεν έχει συμβεί για την ώρα, είναι λόγω του ότι οι φωτογραφίες που επιβεβαιώνουν για άλλη μια φορά το ότι «η Ελλάδα ποτέ δεν πεθαίνει, δεν τη σκιάζει φοβέρα καμμιά», δεν έχουν φτάσει ακόμα στον διεθνή αερολιμένα των Σπάτων. Όπου αναμένεται να τύχουν υποδοχής αρχηγού κράτους, όπως και το πασχαλιάτικο «άγιο φως» της Ιερουσαλήμ.

   Ας αρχίσουμε όμως να συνεισφέρουμε κι εμείς ταπεινά στη νέα αυτή εθνεγερσία.

      Ήσαν όλοι τους σταλινικοί;

    Κατ' αρχήν δεν πρόκειται για «διακόσιους» κομμουνιστές μέλη του ΚΚΕ, όπως εντέχνως αφήνεται να εννοηθεί. Από όσα (όχι πολύ αποκλίνοντα μεταξύ τους) αναφέρουν οι διαθέσιμες πηγές, οι σταλινικοί κρατούμενοι που μεταφέρθηκαν από το κέντρο κράτησης Χαϊδαρίου για εκτέλεση στην Καισαριανή κυμαίνονται από 157 – 185. Οι υπόλοιποι ήσαν διαφωνούντες/διαγραμμένα μέλη του ΚΚΕ, αρχειομαρξιστές, τροτσκιστές και έξι μέλη της διεθνιστικής επαναστατικής ομάδας Στίνα / Καστοριάδη / Ταμτάκου.